Çex tili

Çex tili (öz nomi: čeština) — hind-yevropa tillari oilasining slavyan tarmoğiga kiruvçi ğarbiy slavyan tili. U Çexiya Respublikasining rasmiy tili bölib, lotin yozuviga asoslangan.

Çex tili hind-yevropa tillari oilasining slavyan tarmoğidagi ğarbiy slavyan guruhiga kiradi. Bu guruhga polyak, kaşub, yuqori va quyi sorb hamda slovak tillari ham kiradi. Unga eng yaqin til — slovak tili, u bilan çex-slovak kiçik guruhini hosil qiladi. Slovak tilidan keyin polyak va silez tillari yaqin turadi. Çex tilida lahjalarning tört guruhi ajratiladi: asl çex, ganak (ganats), lyaş (silez) va moravslovak şevalari. Adabiy til örta çex şevalari asosida şakllangan. Çexiyaning katta qismida oddiy sözlaşuv çex tili (obecná čeština) keng tarqalgan interlahja hisoblanadi.

Çex tili asosan Çexiyada tarqalgan. Slovakiya, Avstriya, Rossiya, Xorvatiya, AQSH, Kanada va boşqa mamlakatlarda ham sözlaşuvçilar bor. U 2004-yildan Yevropa Ittifoqining 24 rasmiy tilidan biri hisoblanadi.

Sözlaşuvçilar soni haqida manbalar turliça ma'lumot beradi. Rus tilidagi Vikipediyada Ethnologue ma'lumotiga köra dunyoda çex tilini bilganlar 10,62 mln dan oşiq, şundan Çexiyada 10,40 mln (2012) deyiladi. Özbek tilidagi Vikipediyada esa umumiy son 10 mln dan ortiq (20-asr 90-yillari örtalari), Çexiyada 8,5 mln deb körsatilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada ikkinçi til sifatida bilganlar bilan birga 12 mln dan ortiq odam, Çexiya aholisining esa taxminan 10 mlni gapiradi, deyiladi. 2012-yilgi Yevrobarometr sörovida Çexiya fuqarolarining 98 foizi uçun çex tili ona tili bölgan. AQShda 2009-yilda 70 500 kişi çex tilini birinçi til sifatida bilgan; 2010-yilgi boşqa ma'lumotga köra 52 890 kişi.

Çex yozuvi lotin grafikasiga asoslangan. Unli tovuşlar qisqa (a, e/ě, i/y, o, u) va çöziq (á, é, í/ý, ó, ú/ů) harflar bilan yoziladi. Alohida tovuş ř harfi bilan beriladi. 18-asr oxiri—19-asr boşidagi isloh davrida imloda özgarişlar böldi, masalan, otlar boş harf bilan yozilmaydigan böldi.

Ingliz tilidagi manbaga köra, slavyanlar Markaziy Yevropaga taxminan 7-asrda yetib kelgan, çex-slovak guruhining ajralişi 9–10-asrlarda boşlangan. Dastlab yozma til vazifasini glagolitsa bilan yozilgan eski slavyan tili, keyin lotin yozuvidagi lotin tili bajargan. Çex tili 12–13-asrlardagi izoh va qisqa yozuvlarda birinçi marta uçraydi; badiiy asarlar 13-asr oxiri—14-asr boşida paydo bölgan. Yan Gus imlo qoidalarini tartibga solişga hissa qöşgan. 1579–1593-yillarda naşr etilgan Kralitsa Injili keyingi asrlarda adabiy til uçun namuna bölgan.

Manbalarda ayrim sanalar farq qiladi. Özbekça maqolada çex tili taxminan 10-asr oxirida yuzaga kelgan va birinçi tarixiy yozuvlar 12-asrga borib taqaladi, deyilgan; rus tilidagi maqolada esa dastlabki yozma yodgorliklar 13-asr oxiriga oid deb körsatilgan.

1620-yildan Çexiya Gabsburglar hukmronligi ostida qoldi. 1627-yilda çex va nemis tillari rasmiy til böldi, 18-asrda esa nemis tili ustun keldi. Çex tili 18-asr oxiri—19-asr boşida milliy uyğoniş davrida qayta tiklandi. 1809-yilda Yozef Dobrovskiy çex tilining nemisça grammatikasini naşr etdi, Yozef Yungman va boşqalar tilni tiklaş harakatida undan foydalandi.

Fonetik jihatdan tilda çöziq va qisqa unlilar ma'no va şakllarni farqlaşga xizmat qiladi. Undoşlar qattiq, neytral va yumşoq turlarga bölinadi. r, l va m undoşlari böğin hosil qilişi mumkin; masalan, «Strč prst skrz krk» tez aytilmasida unli yöq. Ř tovuşi juda kam tillarda uçraydi.

Morfologiyada otlar turlanişi va fe'llar tuslanişining turli xil turlari, uç jins kategoriyasi, ikki xil son kategoriyasi bor; sodda ötgan zamon şakli yöq. Ingliz tilidagi ma'lumotga köra, çex tili flektiv til bölib, söz tartibi nisbatan erkin, luğatiga lotin va nemis tillari ta'sir qilgan. 1911-yildan tilni tartibga soliş va örganiş bilan Çexiya Fanlar akademiyasi huzuridagi Çex tili instituti şuğullanadi.