Çexiya
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 63–69-b. — ziyouz.com
Çexiya (Cechy), Çexiya Respublikasi (Ceska Republika) — Markaziy Yevropadagi davlat. Mayd. 78,9 ming km2. Axrlisi 10,5 mln. kişi (2002). Poytaxti — Praga ş. Ma'muriy jihatdan 14 obl. (viloyat)ga bölinadi.
Davlat tuzumi. Ç. — suveren, demokratik davlat. Amaddagi konstitutsiyasi 1992 y. 16 dek.da qabul qilingan va 1993 y. 1 yanv.dan kuçga kirgan, 1997 y. 23 okt.da tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident (2003 y.dan Vatslav Klaus), u parlamentning ikkala palatasi tomonidan 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi organi — deputatlar palatasi va Senatdan iborat parlament. Ijroçi hokimiyat organi prezident tomonidan tayinlanadigan hukumat.
Tabiati. Ç. hududining katta qismi Çexiya toğlarida joylaşgan. Uning atrofida örtaça balandlikdagi Şumova, Çexiya örmoni, Rudali toğlar (KruşneGori), Krkonoşe toğlari (eng baland joyi 1602 m, Snejka toği) bor. Çexiya toğlarining içki qismi — Çexiya soyligi tepaliklar va ularni ajratib turuvçi past toglardan iborat. Moraviyada ham tepalik va past toğlar köp. Ç.ning jan. va markaziy kismida ÇexiyaMoraviya qirlari bor. Ç.da kumir, temir rudasi, grafit, kaolin konlari mavjud.
Iklimi mö'tadil iklim. Ğarbdan şarqqa va içki soyliklarda kontinentallaşib boradi. Tekisliklarda örtaça tra yanv.da —2° dan —4° gaça, toğlarda —8° dan — 10° gaça, iyulda 19—20°, toğlarda 4—8°. Yillik yoğin tekisliklarda örtaça 500—700 mm, toğlarda 1600—2100 mm. Mamlakatjan. va ğarbida unça katta bölmagan köllar bor. Asosiy daryolari — Laba (Elba), Vltava. Toğ yon bağirlari aralaş va igna bargli örmonlar bilan qoplangan. Hayvonlardan toğlarda qönğir ayiq, tulki, kiyik, yovvoyi eçki, tekisliklarda kemiruvçilar, kaltakesak va quşlarning köp turlari bor.
Aholisining köpçiligi — çexlar (81,3%); slovak, polyak va b. ham yaşaydi. Şahar aholisi 70%. Rasmiy til — çex tili. Dindorlarning aksariyati katoliklar. Iirik şaharlari: Praga, Brno, Plzen, Ostrava.
Tarixi. Ç. hududida odam paleolit davridan boşlab yaşaydi. Mil. av. taxm. 400-y.larda bu yerda keltlar, mil. av. 1-a.da kelt qabilalarining boyi guruhi yaşagan (Ç.ning lot. Bohemia, nem. Bohmen nomi ham şundan). 1ming yillik örtalarida Ç.da slavyan qabilalari köpçilikni taşkil etdi. 7-a.da Ç. xududi Samo davlati, 9—10-a. boşlarida Buyuk Moraviya davlati tarkibiga kirdi. 10-a.da paydo bölgan Praga knyazligi ilk çex davlatining özagi bölib qoldi. 1198 y.dan qirollikka aylandi. 1310—1437 y.larda çex yerlari Lyuksemburglar sulolasi mulki tarkibida böldi. 15-a.ning 1yarmida Ç.da kuçli ijtimoiyinqilobiy, milliy ozodlik harakatlari bölib ötdi (q. Gusçilar harakati). 1526 y. Ç. Gabsburglar imperiyasi tarkibiga muxtoriyat huquqi bilan qöşib olindi. 1618—20 y.larda çex qözğolonining mağlubiyatidan söng, uning provinsiyasiga aylandi. 18-a. oxiri — 19-a. 1yarmida çex tili, milliy madaniyatini saqlaş va rivojlantiriş uçun milliy harakat avj oldi. 19-a.ning 30—40-y.larida u siyosiy tus ola boşladi. 1848 y. Pragadagi Svyatovatslav yiğini Gabsburglar imperiyasida 1848—49 y. inqilobi boşlanişiga olib keldi. 1867 y. Ç. AvstriyaVengriyaning Avstriya qismi tarkibiga kirdi. 1878 y. Ç.da Çexoslavyan sotsialdemokratik işçi partiyasi tuzildi. 1918 y. AvstriyaVengriya parçalangaç, Ç. Slovakiya bilan birlaşib mustaqil Çexoslovakiya Respublikasini taşkil etdilar. 1938 y. okt. boşlarida Germaniya Ç.ning Sudet viloyati deb nomlangan hududini, 1939 y. martda barça çex yerlarini bosib oldi va uni «Bogemiya va Moraviya protektorati» deb e'lon qildi. Çex xalqining 1945 y. maydagi qözğoloni natijasida 1945 y. 9 mayda Praga ş. ozod qilindi; çex yerlari va Slovakiya Çexoslovakiya Respublikasi doirasida qayta birlaştirildi. Ç. 1948 y. 9 maydan Çexoslovakiya Xalq Demokratik Respublikasi, 1960 y. 11 iyuldan Çexoslovakiya Sotsialistik Respublikasi, 1990 y. 29 martdan Çexoslovakiya Federativ Respublikasi, 1990 y. 20 apr.dan 1992 y.
31 dek.gaça Çexiya va Slovakiya Federativ Respublikasi tarkibida böldi. Çexiya va Slovakiya Federatsiyasining 1992 y. 25 noyab.dagi Çexiya va Slovakiya Federatsiyasining tugatilişi töğrisidagi federal qonuniga binoan Ç. 1993 y. 1 yanv.dan suveren davlatga aylandi. Ç. 1993 y.dan BMT a'zosi. 1992 y. 24 yanv.da ÖzR suverenitetini tan olgan va 1993 y. 1 yanv.dan diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 28 okt. — Mustaqil Çexoslovakiya taşkil bölgan kun (1918).
Asosiy siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Fuqarolar demokratik partiyasi, 1991 y. 23 fev.da taşkil etilgan; Fuqarolar demokratik alyansi, 1989 y. tuzilgan; Demokratik ittifoq partiyasi, 1994 y. asos solingan; Ç. va Moraviya kommunistik partiyasi, 1990 y. taşkil etilgan; Ozodlik ittifoqi partiyasi, 1998 y. tuzilgan; Çexiya sotsialdemokratik partiyasi, avvalgi nomi Çexoslovakiya sotsialdemokratik partiyasi, 1989 y.dan mustaqil partiya sifatida faoliyat yuritadi. ÇexMoraviya kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi, 1990 y. taşkil etilgan, 31 tarmoq kasaba uyuşmasini birlaştiradi.
Xöjaligi. Ç. — industrialagrar mamlakat. Milliy daromadda q.x. 5%, sanoat 33%, xizmat körsatiş tarmoği 61,2% ni taşkil etadi.
Sanoatida yoqilğienergetika va qora metallurgiya (Ostrava rni), kimyo, maşinasozlik, yengil va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Qönğir kumir va toşkömir qazib olinadi. OstravaKarvina toşkömir, Şim. Çexiya va Sokolov qönğir kömir havzalari, temir ruda konlari mavjud. Yiliga örtaça 58,7 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi. Asosiy sanoat markazlari — Praga, Plzen, Ostrava, Brno.
Qişloq xöjaligida, asosan, qand lavlagi, buğdoy, javdar, arpa, yemxaşak ekinlari, kartoşka va b. ekiladi. Boğdorçilik va sabzavotçilik rivojlangan, köp miqdorda qulmoq (xmel) yetiştiriladi. Göştsut çorvaçiligiga asosiy e'tibor beriladi (çöçqa, qöy, qoramol, parranda boqiladi). Suv havzalarvda baliq yetiştiriladi.
T.y. uzunligi 9,4 ming km, avtomobil yöllari uz. 124,8 ming km. Vltava va Laba daryolarida kema qatnaydi. Asosiy dare portlari — Praga va Deçin. Pragada xalqaro aeroport bor. Ç. çetga maşina va jihozlar, yengil, şişakeramika sanoati mahsulotlari, kumir çiqaradi. Çetdan neft, gaz, kora metall, iste'mol mollari oladi. Xorijiy sayyoxlik rivojlangan. Germaniya, Slovakiya, Avstriya, Rossiya bilan savdo kiladi. Pul birligi — çex kronasi.
Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. Ç.da 6 yoşdan 14 yoşgaça bölgan bolalar uçun 8 y.lik majburiy ta'lim joriy etilgan (asosiy maktab). 8 y.lik maktab negizida töliq örta maktab, gimnaziya, örta kasbhunar bilim yurtlari va maktablari faoliyat yuritadi; ular malakali işçilarni tayyorlaydi. Ç.da 23 oliy öquv yurti bor. Yiriklari: Praga universiteti, Politexnika inti, Iqtisodiyot inti, Tasviriy san'at akademiyasi, Musiqa san'ati akademiyasi (hammasi Praga ş.da), Brno, Olomouts ş.laridagi universitetlar, Ostravadagi konçilik inti. Oliy ilmiy muassasasi — Çexiya FA. Vazirlik va muassasalarning geol., gidrometeorologiya, suv xöjaligi markaziy i.t. institutlari bor. Yirik kutubxonalari: Praga universiteti kutubxonasi, davlat kutubxonasi, Çexiya FA asosiy kutubxonasi, Ya.A. Komenskiy nomidagi ped. davlat kutubxonasi, Brnodagi universitet kutubxonasi, davlat ilmiy kutubxonasi. Ostrava, Olomouts, Plzen va b. şaharlarda ham ilmiy kutubxonalar bor. Ç.da bir qança muzey va galereyalar mavjud. Yiriklari: Pragadagi Milliy muzey va Milliy galereya, Naprstak nomidagi etn. muzeyi, A. Dvorjak muzeyi, B. Smetana muzeyi, planetariy, çex milliy yozuvi muzeyi va b.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Ç. bir qança gaz. va jur. naşr etiladi. Asosiylari: «Veçernik Praga» («Praga oqşomi», çex tilidagi kundalik gaz., 1955 y.dan), «Vlasta» (Vlasta — ayol ismi; çex tilidagi haftalik jur., 1947 y.dan), «Zrsadlo» («Oyna», yoşlarning oylik jur., 1990 y.dan), «Lidova demokratsiya» («Xalq demokratiyasi», çex tilidagi kundalik gaz., 1945 y.dan), «Pravo» («Huquq», çet tilidagi kundalik mustaqil gaz., 1991 y.dan), «Pravo lidu» («Xalq huquqi», çex tilidagi kundalik gaz., 1989 y.dan), «Pratse» («Mehnat», kasaba uyuşmalarining çet tilidagi kundalik gaz., 1945 y.dan). Ç. telegraf agentligi axborot agentligi bölib, 1918 y. Çexoslovakiya telegraf agentligi sifatida taşkil topgan; 1992 y.dan hoz. nomda. Ç. radiosi va televideniyesi (1992 y.dan) faoliyat yuritadi.
Adabiyoti. 9-a.da paydo bölgan çex yozuvi dastlabki eski slavyan tilida rivojlandi. Bunda akauka Kirill va Mefodiylarning ma'rifatparvarlik faoliyatlari muhim rol öynadi. Buyuk Moraviya davlati ağdarilgaç (906), lotin tili yoyiddi. Pragalik Kozmaning «Çex xronikasi» asari (1125) lotin tilida yaratilgan yirik asar xisoblanadi. Dalimil Mezirjitsskiyning 14-a. boşlarida yaratgan «Dalimil xronikasi» asari çex tilidagi kad. adabiy yodgorlikdir. Ç.ning birinçi maşhur yozuvçisi hajvçi S.Flyaşka (14-a. — 1403) dir. 15-a.da Yan Gus, Yan Jelinskiy, P. Xelçitskiy antikatolik ruhda asarlar yozdilar. AvstriyaVengriya hukmronligi davrida çex adabiyoti ta'qibgauçradi. 17-a.dagi yirik adabiy yodgorlik — Ya.A. Komenskiy asarlari böldi. Y. Dobrovskiy, Y. Yungman, P.Y.Şafarik, F. Palatskiy, A.Ya. Puxmayer, V. Ganka, Ya. Kollar, F.K. Çelakovskiy kabi olim va yozuvçilar çex milliy Uyğoniş davri (18-a. oxiri — 19-a. 1yarmi)ning buyuk arboblari hisoblanadi. Bu davr adabiyotda slavyan xalqlarining birligi, çex xalqining huquqi, slavyanlar xalq oğzaki ijodiga murojaat, milliy madaniyatni yaratiş uçun kuraş ğoyalari aks etdi. 1848—49 y. inqilobi ta'siri natijasida adabiyotda milliy ozodlik ğoyalari kuçaydi, ijtimoiy masalalarga e'tibor oşdi. K. GavliçekBorovskiy va B. Nemsova Avstriya monarxiyasidagi ijtimoiy munosabatlarni tanqid qilib çiqdilar. Tanqidiy realizmning paydo bölişi, asosan, Ya. Neruda ijodi bilan boğliq. A. Staşek asarlari, A. Irasek, V.B. Trşebizskiy tarixiy nasri ijtimoiy romanning şakllanişida asos böldi. Şe'riyatning ijtimoiy ahamiyati oşdi (S. Çex, Ya. Vrxlitskiy, Y.V. Sladek). 19- a. oxiri va 20-a. boşlarida modernistik va dekadentlik oqimlari paydo böldi. 1920—30 y.larda yozuvçi Karel Çepek, 1940-y.larda şoir Yaroslav Zeyfert samarali ijod qildi. Uruşdan keyingi davr adabiyotda antifaşistik mavzu keng örin egalladi. Bu sohada yozuvçilardan V. Rjezaç, V. Nezval ijodi muhim örin tutadi. 1960—80-y.larda Vatslav Gavelning Çexoslovakiya hayotini aks ettirgan dramalari, Milan Kunder, Bogumir Grabal kabi yezuvçilarning asarlari paydo böldi. Ammo adabiyotning asosiy ğoyaviy yönalişini ijtimoiy va milliy ozodlik kuraşi masalalari belgilab berdi (A. Matsek, P. Bezruç, A. Sova, Y.S. Maxar şe'riyati, I. Olbraxt, Ya. Gaşek, M. Mayerovalar ilk nasri).
Me'morligi va tasviriy san'ati. Ç.da paleolit davri haykalçalari, neolit davriga oid keramika va b. saqlanib qolgan. Katolitsizm qabul qilingaç (865), Vizantiya, Ğarbiy Yevropadagi kabi toşdan çerkovlar qurildi (StareMesto yaqinidagi ibodatxona xarobalari, 9-a., Pragadagi avliyo Vita ibodatxonarotondasi, taxm. 930). 11 —13-a.larda roman uslubi şakllandi. 13-a. örtalari — 15-a. 1yarmida me'morlikda gotika san'ati ravnaq topdi (Krşivoklatdagi qasr, 13—16-a.lar, Pragadagi avliyo Vita sobori şarqiy qismi). 16-a. 1yarmida Ç. me'morligida Uyğoniş davri uslubi unsurlari paydo böldi (Pragadagi Belveder saroyi, taxm. 1536—36), 17-a.ning 2yarmidan barokko uslubidagi saroylar kurila boşladi (KlamGallasov saroyi, taxm. 1713—25, me'mor Y.B. Fişer fon Erlax). 18-a. oxiri — 19-a. boşlari me'morlikda klassitsizmdan söng eklektika ruhidagi «milliy romantika» yönalişi qaror topdi (Pragadagi Milliy muzey, 1884—90, me'mor Y.Şçuls). 19-a. oxiri — 20-a. boşlari modern uslubi örnini ratsionalizm egalladi. 1920— 30-a.lar me'morlikda funksionalizm milliy maktabi şakllandi (GradetsKralove ş.dagi Y. Goçer inşootlari). Haykaltaroşlikda ham kjsak yutuklarga erişidpi. 1950-y.lar Pragada yaratilgan çex xalkining milliy qahramoni Yan Jijka, rassom Y. Manes (ikkalasining haykaltaroşi B. Kaofka), Yan Gus (haykaltaroş K. Liditskiy), yovuzçi B. Nemsova (haykaltaroş K. Pokorniy) haykallari, V. Makovskiyning «Yangi asr» kompozitsiyasi diqqatga sazovor. 1945 y.dan keyin turar joylar, jamoat markazlari, yangi ma'muriy va madaniymaişiy binolar kuriş avj oldi. Jumladan, Brno ş.dagi xalqaro maşinasozlik yarmarkasi majmui (me'morlar 3. Aleks, F. Lederer), Yeşted toğidagi teleminora va mehmonxona (me'morlar K. Gubaçek, 3. Patrmak) va b.ni körsatiş mumkin. 1970—80-y.larda Pragada «Internatsional» mexmonxonasi (me'morlar K. Filsak, I. Şvets), «Kotva» univermagi (me'morlar V. va V. Maxoninlar) va Madaniyat saroyi (me'morlar Ya. Mayer, A. Marek, Ya. Kralik, V. Ustogal), Pragadagi uz. 485 m bölgan osma köprik (me'morlar V. Mixalek, S. Gubeçka) yaratildi.
Ç.da 7-a.da keramika, zargarlik buyumlari tayyorlangan. 11—13-a.larda devoriy rasmlar, miniatyuralar paydo böldi. 13-a. örtalari — 15-a. 1yarmida gotika uslubi ravnaq topdi. 14-a. 2yarmida portret yaratiş san'ati rivojlandi. 14- a. oxiri — 15-a. boşlaridanÇ. tasviriy san'atida amaliybezak san'ati (badiiy şişa, vitraj, mozaika, zargarlik buyumlari) keng yoyiddi. 17—18-a. tasviriy san'ati barokko uslubida rivojlanişi bilan birga, unda realistik va demokratik yönalişlar namoyon böldi. Bu davrda haykaltaroşlardan M.B.Braun va F. M. Brokof maşhur bölgan. 18-a. örtalarida haykaltaroşlik va rassomlikda rokoko va klassitsizm unsurlari paydo böddi. 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida Ç. san'atida klassitsizm va romantizm bilan birga realistik tendensiyalar yoyildi. Rassomlar milliy tarix, ölka tabiatini tasvirlaş mavzuida asarlar yaratdilar. 19-a. oxirgi çoragida rassom M. Aleş, haykaltaroş Y.V. Mislbek ijodi rivojlandi. Bu davrda grafika modern uslubida taraqkiy etdi, haykaltaroşlik
da Ya. Ştursa asarlari ajralib turdi. 20-a. boşida avangardizm vakillari B. Kubişta, E. Filla, A. Proxaziya, Ya. Zrzaviy, R. Kremliçka ijod qildilar. 1918 y. mustaqil Çexoslovakiya respublikasi taşkil bölgaç, milliy madaniyatni rivojlantiriş imkoniyati paydo böldi. Köp avangardçi rassomlar öz asarlarida real voqelikni aks ettirdilar (V. Novak, O Kubin, Y. Çapek, V. Rabas). Ayrim rassomlar işçilar sinfi kuraşini haqqoniy tasvirladilar (K. Golan, K. Ştika rang-tasvir asarlari, K. Pokorniy, Lauda haykallari, F. Bidlo, V. Silovskiyning grafik asarlari). 20-a.ning 20—30-y.larida çex san'atida ijtimoiytanqidiy yönaliş şakllandi. 1945 y. Çexoslovakiya nemisfaşistlardan ozod etilgaç, rassomlar E. Filla, A. Paderlik, V. Sedliçek, haykaltaroşlar V. Makovskiy, K. Liditskiy, K. Pokorniy samarali ijod qildilar. Bu davrda monumentalbezak san'ati turlari rivojlandi. 1970—80- y.lar san'atkorlari orasidan A. Zabravskiy, R. Kolarj, Y. Broj kabi rassom va grafiklarni, I. Maleyovskiy, M. Aksman kabi haykaltaroşlarni körsatiş mumkin. Bu davrda amaliybezak san'ati turlari keng yoyildi (badiiy oyna, töquvçilik va h.k.).
Musiqasi. Ç. musiqa madaniyati boy xalq ijodi — maişiy, mehnat, marosim qöşiq va raqslari asosida rivojlanib keldi. Çolğu asboblari — fuyar, volinka, nay, truba, sitra, arfa va b. 9-a.dan professional — diniy (çerkov) hamda dunyoviy musiqa ijodi taraqqiy etdi. 15-a.da bir ovozli «gusçilar qöşiği», 16-a.dan polifoniya musiqasi rivojlandi (A. Mixna, Y. Rixnovskiy, Ya. Turnovskiy va b.). 17—19-a.larda köpgina çex kompozitor va sozandalari öz Vatanini tark etib boşqa mamlakatlarda samarali ijod kilişdi: Venada F. Tuma, Ya. Vanxel, V. Yirovets va b., Parijda A. Reyxa, Italiyada B. Çernogorskiy, Y. Misliviçek, Germaniyada Ya. Zelenka, Mangeym maktabi vakillari va h.k. 1737 y. Pragada opera teatri, 1783 y. Nostitskiy milliy teatri, 1811 y. Pragada konservatoriya, 1831 y. organ maktabi, 1881 y. Milliy teatr oçildi. 1891 y. Çex kvarteti, 1901 y. Çex filarmoniyasi, 1920 y. Praga kvarteti, 1928 y. Praga puflama soz kvintetiga asos solindi. F. Şkroup çex tilidagi birinçi operani yaratdi (1826). B. Smetana va A. Dvorjak çex mumtoz musiqa maktabi asosçilaridir. 3. Fibix va L. Yanaçek ularning izdoşlaridir. 19-a. oxiri — 20-a. 1yarmida I. B. Fyorster, V. Novak, Y. Suk, B. Martinu, V. VLeysek, O. Ostrçil kabi kompozitorlar samarali ijod qiddilar. Ijroçilar orasida dirijyor V. Talix, skripkaçilar F. Laub, O. Şevçik, Ya. Kubelik, xonandalar V. Geş, B. Benoni, K. Burian, E. Destinovalar ajralib turadi. 1930-y.larning örtalaridan ilğor musikaçilar antifaşistik mavzuda asarlar yaratdilar. 2-jahon uruşidan keyin kompozitorlar jamiyatdagi özgarişlarni aks ettirişga intildilar (V. Dobiaş, E. Akeman, B. Martinu, K. Burian va b.). 1960—80-y.larda kompozitorlardan Y. Pauer, V. Sommer, L. Jelezni, S. Gavelka, V. Kalabis maşhur bölgan. Smetana, Yanaçek nomidagi torli kvartetlar, Y. Suk nomidagi torli trio şuhrat qozongan.
Teatri. 16—17-a.larda maktab teatri, ayniqsa, havaskorlik teatri köplab paydo böldi. 1737 y. Pragada birinçi doimiy teatr binosi — «Teatr u Kotsu» quriddi. 1786—89 y.lar «Bouda» teatrida çex tilidagi truppa işlay boşladi. 19-a. 1yarmida çex dramaturgiyasida Ya.N.Ştepanek (rej. ham bölgan), V. Klitsper, Y.K. Til (professional teatrning rivojlanişida xizmati katta bölgan)ning asarlari paydo böldi. Y. Til 1824—34 y.larda çex truppasini, 1835—37 y.larda «Teatr u Kaetana» nomidagi havaskorlar jamoasiga rahbarlik qildi. 1862—83 y.lar Pragada Muvaqqat teatr faoliyat körsatdi. Bu teatrda aktyorlardan Y. Moşna (çex realistik aktyorlar maktabi asosçilaridan), Y. Bitner, Ye. Peşkova, K. Şimanovskiy, F. Kolar, rej. lardan Y. Kolar, E. Xvalovskiy işlagan. 1881 y.dan «Teatr u Libuşe» teatri işlay boşladi. 1883 y. Pragada Çex milliy teatriga asos solindi (20-a.ning 70—80-y.larida mamlakat teatr hayotining markaziga aylandi). 19-a. oxiri — 20-a. boşlari Lirik teatr (1911 y. asos solingan), San'at teatri (1912—13) faoliyat körsatdi, havaskorlik teatrlari köpaydi. Plzen, Brno va b. şaharlarda teatrlar paydo böldi. 1919 y.dan Brno, 1920 y.dan Olomouts şahar teatrlari, 1933 y.dan Pragada «D34» teatri işlay boşladi. Bu davr teatr arboblaridan aktyorlar — V. Vidra, Ya. Şkoda maşhur bölgan. 2-jahon uruşidan keyin Pragada Realistik teatr, Satira teatri taşkil etildi; 60—70-y. larda kiçik tajriba teatrlari faoliyat körsatdi. 1970—80 y.lardagi aktyorlardan O. Kreyça, F. Smolik, Ya. Pruxa, 3. Ştepanek, B. Zagorskiy, rej.lardan M. Mixaçek, K. Palouş, K. Novak, hoz. kompozitorlardan P. Eben, S. Gavelka, opera ijroçilari G. Benyaçkova, E. Gruberova, P. Dvorskiy va b.ni körsatiş mumkin.
Özbekiston — Ç. munosabatlari. 1993 y. imzolangan «Savdoiqtisodiy va ilmiy texnikaviy hamkorlik töğrisida»gi hukumatlararo bitim ikki tomonlama savdoiqtisodiy munosabatlarni rivojlantiriş uçun huquqiy asos yaratdi. Özbekiston Respublikasi Prezidenti I. Karimovning 1997 y. yanv.da Ç.ga qilgan taşrifi ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirişda muhim voqea böldi. Taşrif çoğida bir qança hujjatlar imzolandi. Bu hujjatlar orasida sarmoyalarni özaro himoyalaş va rağbatlantiriş, taşqi iqtisodiy faoliyatni boşqaruvçi muassasalar va milliy banklarning hamkorligi töğrisidagi hujjatlar alohida örin oladi. 1999 y.da esa, birdek manfaatdor hamkorlikni yanada rivojlantiriş töğrisida qöşma deklaratsiya, avtomobil transportida yölovçi va yuklarni taşiş töğrisida, 2000 y.da ikki tomonlama soliq soliş va mulkdan keladigan daromaddan soliq tölaşdan boş tortişning oldini oliş töğrisida bitim imzolandi. 2004 y. 1 maydan Ç. Yevropa Ittifoqiga qöşilganidan keyin 1993 y.da imzolangan savdoiqtisodiy va ilmiytexnikaviy hamkorlik töğrisidagi hukumatlararo bitim öz kuçini yöqotdi. Şu munosabat bilan tomonlar 2004 y. 28 iyunda iqtisodiyot, sanoat va ilmiytexnikaviy sohalarda hamkorlik böyiça yangi bitimni imzoladilar. 2003 y. ikki tomonlama tovar aylanmasi 20,9 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. Özbekiston Ç.ga gazlama, yigirilgan ip, paxta momiği, jun, oşlovçi va böyovçi ekstraktlar, sut mahsulotlari çiqaradi. Ç.dan mexanika va elektr jihozlar, doridarmon, qora metall va undan tayyorlangan buyumlar, qoğoz va karton, kauçuk va rezina buyumlari va b. oladi. Özbekistonda çexiyalik işbilarmonlar sarmoyasi iştirokida tuzilgan 30 korxona mavjud. Ular orasida Ç. sarmoyasi 100% bölgan 2 korxona bor. Ular q.x. mahsulotlarini qayta işlaş, xalq iste'mol mollari, oziq-ovqat mahsulotlari, quriliş materiallari, doridarmon i.ç. sohalarida faoliyat körsatadi. Taşqi iqgisodiy aloqalar agentligida Ç.ning «Eri ell Korporeşn», «Mars SZ», «Tomas Praga», «ÇKD Nove Energo», «AyveksÇR», «Yason Travel», «Yansen» kabi kompaniyalari röyxatdan ötgan. Ikki davlat örtasida materialşunoslik, mikroelektronika, yadro fizikasi, priborsozlik, maşinasozlik, tibbiyot va farmakologiya, şuningdek, intellektual mulkni muhofaza qiliş huquqi böyiça ilmiytexnikaviy aloqalar rivojlanmoqda. 1994 y.dan Liditse ş.da ötkaziladigan Jahon bolalar ijodi körgazmasida Özbekistondan ham bolalar iştirok etadi. 1994— 2001 y.larda ular 41 ta mukofotga sazovor böldilar. UzR Soğliqni saqlaş vazirligi Ç.ning «Xemapol», «Kovo», «Loxema» farmatsevtika firmalari bilan hamkorlik qiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧЕХИЯ (Cechy), Чехия Республикаси (Ceska Republika) — Марказий Европадаги давлат. Майд. 78,9 минг км2. Ахрлиси 10,5 млн. киши (2002). Пойтахти — Прага ш. Маъмурий жиҳатдан 14 обл. (вилоят)га бўлинади.
Давлат тузуми. Ч. — суверен, демократик давлат. Амаддаги конституцияси 1992 й. 16 дек.да қабул қилинган ва 1993 й. 1 янв.дан кучга кирган, 1997 й. 23 окт.да тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент (2003 й.дан Вацлав Клаус), у парламентнинг иккала палатаси томонидан 5 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи органи — депутатлар палатаси ва Сенатдан иборат парламент. Ижрочи ҳокимият органи президент томонидан тайинланадиган ҳукумат.
Табиати. Ч. ҳудудининг катта қисми Чехия тоғларида жойлашган. Унинг атрофида ўртача баландликдаги Шумова, Чехия ўрмони, Рудали тоғлар (КрушнеГори), Крконоше тоғлари (энг баланд жойи 1602 м, Снежка тоғи) бор. Чехия тоғларининг ички қисми — Чехия сойлиги тепаликлар ва уларни ажратиб турувчи паст тоглардан иборат. Моравияда ҳам тепалик ва паст тоғлар кўп. Ч.нинг жан. ва марказий кисмида ЧехияМоравия қирлари бор. Ч.да кумир, темир рудаси, графит, каолин конлари мавжуд.
Иклими мўътадил иклим. Ғарбдан шарққа ва ички сойликларда континенталлашиб боради. Текисликларда ўртача тра янв.да —2° дан —4° гача, тоғларда —8° дан — 10° гача, июлда 19—20°, тоғларда 4—8°. Йиллик ёғин текисликларда ўртача 500—700 мм, тоғларда 1600—2100 мм. Мамлакатжан. ва ғарбида унча катта бўлмаган кўллар бор. Асосий дарёлари — Лаба (Эльба), Влтава. Тоғ ён бағирлари аралаш ва игна баргли ўрмонлар билан қопланган. Ҳайвонлардан тоғларда қўнғир айиқ, тулки, кийик, ёввойи эчки, текисликларда кемирувчилар, калтакесак ва қушларнинг кўп турлари бор.
Аҳолисининг кўпчилиги — чехлар (81,3%); словак, польяк ва б. ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 70%. Расмий тил — чех тили. Диндорларнинг аксарияти католиклар. Иирик шаҳарлари: Прага, Брно, Пльзень, Острава.
Тарихи. Ч. ҳудудида одам палеолит давридан бошлаб яшайди. Мил. ав. тахм. 400-й.ларда бу ерда кельтлар, мил. ав. 1-а.да кельт қабилаларининг бойи гуруҳи яшаган (Ч.нинг лот. Bohemia, нем. Bohmen номи ҳам шундан). 1минг йиллик ўрталарида Ч.да славян қабилалари кўпчиликни ташкил этди. 7-а.да Ч. худуди Само давлати, 9—10-а. бошларида Буюк Моравия давлати таркибига кирди. 10-а.да пайдо бўлган Прага князлиги илк чех давлатининг ўзаги бўлиб қолди. 1198 й.дан қиролликка айланди. 1310—1437 й.ларда чех ерлари Люксембурглар сулоласи мулки таркибида бўлди. 15-а.нинг 1ярмида Ч.да кучли ижтимоийинқилобий, миллий озодлик ҳаракатлари бўлиб ўтди (қ. Гусчилар ҳаракати). 1526 й. Ч. Габсбурглар империяси таркибига мухторият ҳуқуқи билан қўшиб олинди. 1618—20 й.ларда чех қўзғолонининг мағлубиятидан сўнг, унинг провинциясига айланди. 18-а. охири — 19-а. 1ярмида чех тили, миллий маданиятини сақлаш ва ривожлантириш учун миллий ҳаракат авж олди. 19-а.нинг 30—40-й.ларида у сиёсий тус ола бошлади. 1848 й. Прагадаги Святовацлав йиғини Габсбурглар империясида 1848—49 й. инқилоби бошланишига олиб келди. 1867 й. Ч. АвстрияВенгриянинг Австрия қисми таркибига кирди. 1878 й. Ч.да Чехославян социалдемократик ишчи партияси тузилди. 1918 й. АвстрияВенгрия парчалангач, Ч. Словакия билан бирлашиб мустақил Чехословакия Республикасини ташкил этдилар. 1938 й. окт. бошларида Германия Ч.нинг Судет вилояти деб номланган ҳудудини, 1939 й. мартда барча чех ерларини босиб олди ва уни «Богемия ва Моравия протекторати» деб эълон қилди. Чех халқининг 1945 й. майдаги қўзғолони натижасида 1945 й. 9 майда Прага ш. озод қилинди; чех ерлари ва Словакия Чехословакия Республикаси доирасида қайта бирлаштирилди. Ч. 1948 й. 9 майдан Чехословакия Халқ Демократик Республикаси, 1960 й. 11 июлдан Чехословакия Социалистик Республикаси, 1990 й. 29 мартдан Чехословакия Федератив Республикаси, 1990 й. 20 апр.дан 1992 й.
31 дек.гача Чехия ва Словакия Федератив Республикаси таркибида бўлди. Чехия ва Словакия Федерациясининг 1992 й. 25 нояб.даги Чехия ва Словакия Федерациясининг тугатилиши тўғрисидаги федерал қонунига биноан Ч. 1993 й. 1 янв.дан суверен давлатга айланди. Ч. 1993 й.дан БМТ аъзоси. 1992 й. 24 янв.да ЎзР суверенитетини тан олган ва 1993 й. 1 янв.дан дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 28 окт. — Мустақил Чехословакия ташкил бўлган кун (1918).
Асосий сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Фуқаролар демократик партияси, 1991 й. 23 фев.да ташкил этилган; Фуқаролар демократик альянси, 1989 й. тузилган; Демократик иттифоқ партияси, 1994 й. асос солинган; Ч. ва Моравия коммунистик партияси, 1990 й. ташкил этилган; Озодлик иттифоқи партияси, 1998 й. тузилган; Чехия социалдемократик партияси, аввалги номи Чехословакия социалдемократик партияси, 1989 й.дан мустақил партия сифатида фаолият юритади. ЧехМоравия касаба уюшмалари конфедерацияси, 1990 й. ташкил этилган, 31 тармоқ касаба уюшмасини бирлаштиради.
Хўжалиги. Ч. — индустриалаграр мамлакат. Миллий даромадда қ.х. 5%, саноат 33%, хизмат кўрсатиш тармоғи 61,2% ни ташкил этади.
Саноатида ёқилғиэнергетика ва қора металлургия (Острава рни), кимё, машинасозлик, енгил ва озиқ-овқат саноати ривожланган. Қўнғир кумир ва тошкўмир қазиб олинади. ОстраваКарвина тошкўмир, Шим. Чехия ва Соколов қўнғир кўмир ҳавзалари, темир руда конлари мавжуд. Йилига ўртача 58,7 млрд. кВтсоат электр энергияси ҳосил қилинади. Асосий саноат марказлари — Прага, Пльзень, Острава, Брно.
Қишлоқ хўжалигида, асосан, қанд лавлаги, буғдой, жавдар, арпа, емхашак экинлари, картошка ва б. экилади. Боғдорчилик ва сабзавотчилик ривожланган, кўп миқдорда қулмоқ (хмель) етиштирилади. Гўштсут чорвачилигига асосий эътибор берилади (чўчқа, қўй, қорамол, парранда боқилади). Сув ҳавзаларвда балиқ етиштирилади.
Т.й. узунлиги 9,4 минг км, автомобиль йўллари уз. 124,8 минг км. Влтава ва Лаба дарёларида кема қатнайди. Асосий даре портлари — Прага ва Дечин. Прагада халқаро аэропорт бор. Ч. четга машина ва жиҳозлар, енгил, шишакерамика саноати маҳсулотлари, кумир чиқаради. Четдан нефть, газ, кора металл, истеъмол моллари олади. Хорижий сайёхлик ривожланган. Германия, Словакия, Австрия, Россия билан савдо килади. Пул бирлиги — чех кронаси.
Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Ч.да 6 ёшдан 14 ёшгача бўлган болалар учун 8 й.лик мажбурий таълим жорий этилган (асосий мактаб). 8 й.лик мактаб негизида тўлиқ ўрта мактаб, гимназия, ўрта касбҳунар билим юртлари ва мактаблари фаолият юритади; улар малакали ишчиларни тайёрлайди. Ч.да 23 олий ўқув юрти бор. Йириклари: Прага университеты, Политехника инти, Иқтисодиёт инти, Тасвирий санъат академияси, Мусиқа санъати академияси (ҳаммаси Прага ш.да), Брно, Оломоуц ш.ларидаги университетлар, Остравадаги кончилик инти. Олий илмий муассасаси — Чехия ФА. Вазирлик ва муассасаларнинг геол., гидрометеорология, сув хўжалиги марказий и.т. институтлари бор. Йирик кутубхоналари: Прага университети кутубхонаси, давлат кутубхонаси, Чехия ФА асосий кутубхонаси, Я.А. Коменский номидаги пед. давлат кутубхонаси, Брнодаги университет кутубхонаси, давлат илмий кутубхонаси. Острава, Оломоуц, Пльзень ва б. шаҳарларда ҳам илмий кутубхоналар бор. Ч.да бир қанча музей ва галереялар мавжуд. Йириклари: Прагадаги Миллий музей ва Миллий галерея, Напрстак номидаги этн. музейи, А. Дворжак музейи, Б. Сметана музейи, планетарий, чех миллий ёзуви музейи ва б.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Ч. бир қанча газ. ва жур. нашр этилади. Асосийлари: «Вечерник Прага» («Прага оқшоми», чех тилидаги кундалик газ., 1955 й.дан), «Власта» (Власта — аёл исми; чех тилидаги ҳафталик жур., 1947 й.дан), «Зрцадло» («Ойна», ёшларнинг ойлик жур., 1990 й.дан), «Лидова демокрация» («Халқ демократияси», чех тилидаги кундалик газ., 1945 й.дан), «Право» («Ҳуқуқ», чет тилидаги кундалик мустақил газ., 1991 й.дан), «Право лиду» («Халқ ҳуқуқи», чех тилидаги кундалик газ., 1989 й.дан), «Праце» («Меҳнат», касаба уюшмаларининг чет тилидаги кундалик газ., 1945 й.дан). Ч. телеграф агентлиги ахборот агентлиги бўлиб, 1918 й. Чехословакия телеграф агентлиги сифатида ташкил топган; 1992 й.дан ҳоз. номда. Ч. радиоси ва телевидениеси (1992 й.дан) фаолият юритади.
Адабиёти. 9-а.да пайдо бўлган чех ёзуви дастлабки эски славян тилида ривожланди. Бунда акаука Кирилл ва Мефодийларнинг маърифатпарварлик фаолиятлари муҳим роль ўйнади. Буюк Моравия давлати ағдарилгач (906), лотин тили ёйидди. Прагалик Козьманинг «Чех хроникаси» асари (1125) лотин тилида яратилган йирик асар хисобланади. Далимил Мезиржицскийнинг 14-а. бошларида яратган «Далимил хроникаси» асари чех тилидаги кад. адабий ёдгорликдир. Ч.нинг биринчи машҳур ёзувчиси ҳажвчи С.Фляшка (14-а. — 1403) дир. 15-а.да Ян Гус, Ян Желинский, П. Хельчицкий антикатолик руҳда асарлар ёздилар. АвстрияВенгрия ҳукмронлиги даврида чех адабиёти таъқибгаучради. 17-а.даги йирик адабий ёдгорлик — Я.А. Коменский асарлари бўлди. Й. Добровский, Й. Юнгман, П.Й.Шафарик, Ф. Палацкий, А.Я. Пухмайер, В. Ганка, Я. Коллар, Ф.К. Челаковский каби олим ва ёзувчилар чех миллий Уйғониш даври (18-а. охири — 19-а. 1ярми)нинг буюк арбоблари ҳисобланади. Бу давр адабиётда славян халқларининг бирлиги, чех халқининг ҳуқуқи, славянлар халқ оғзаки ижодига мурожаат, миллий маданиятни яратиш учун кураш ғоялари акс этди. 1848—49 й. инқилоби таъсири натижасида адабиётда миллий озодлик ғоялари кучайди, ижтимоий масалаларга эътибор ошди. К. ГавличекБоровский ва Б. Немцова Австрия монархиясидаги ижтимоий муносабатларни танқид қилиб чиқдилар. Танқидий реализмнинг пайдо бўлиши, асосан, Я. Неруда ижоди билан боғлиқ. А. Сташек асарлари, А. Ирасек, В.Б. Тршебизский тарихий насри ижтимоий романнинг шаклланишида асос бўлди. Шеъриятнинг ижтимоий аҳамияти ошди (С. Чех, Я. Врхлицкий, Й.В. Сладек). 19- а. охири ва 20-а. бошларида модернистик ва декадентлик оқимлари пайдо бўлди. 1920—30 й.ларда ёзувчи Карел Чепек, 1940-й.ларда шоир Ярослав Зейферт самарали ижод қилди. Урушдан кейинги давр адабиётда антифашистик мавзу кенг ўрин эгаллади. Бу соҳада ёзувчилардан В. Ржезач, В. Незвал ижоди муҳим ўрин тутади. 1960—80-й.ларда Вацлав Гавелнинг Чехословакия ҳаётини акс эттирган драмалари, Милан Кундер, Богумир Грабал каби езувчиларнинг асарлари пайдо бўлди. Аммо адабиётнинг асосий ғоявий йўналишини ижтимоий ва миллий озодлик кураши масалалари белгилаб берди (А. Мацек, П. Безруч, А. Сова, Й.С. Махар шеърияти, И. Ольбрахт, Я. Гашек, М. Майеровалар илк насри).
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Ч.да палеолит даври ҳайкалчалари, неолит даврига оид керамика ва б. сақланиб қолган. Католицизм қабул қилингач (865), Византия, Ғарбий Европадаги каби тошдан черковлар қурилди (СтареМесто яқинидаги ибодатхона харобалари, 9-а., Прагадаги авлиё Вита ибодатхонаротондаси, тахм. 930). 11 —13-а.ларда роман услуби шаклланди. 13-а. ўрталари — 15-а. 1ярмида меъморликда готика санъати равнақ топди (Кршивоклатдаги қаср, 13—16-а.лар, Прагадаги авлиё Вита собори шарқий қисми). 16-а. 1ярмида Ч. меъморлигида Уйғониш даври услуби унсурлари пайдо бўлди (Прагадаги Бельведер саройи, тахм. 1536—36), 17-а.нинг 2ярмидан барокко услубидаги саройлар курила бошлади (КламГалласов саройи, тахм. 1713—25, меъмор Й.Б. Фишер фон Эрлах). 18-а. охири — 19-а. бошлари меъморликда классицизмдан сўнг эклектика руҳидаги «миллий романтика» йўналиши қарор топди (Прагадаги Миллий музей, 1884—90, меъмор Й.Шчульц). 19-а. охири — 20-а. бошлари модерн услуби ўрнини рационализм эгаллади. 1920— 30-а.лар меъморликда функционализм миллий мактаби шаклланди (ГрадецКралове ш.даги Й. Гочер иншоотлари). Ҳайкалтарошликда ҳам кжсак ютукларга эришидпи. 1950-й.лар Прагада яратилган чех халкининг миллий қаҳрамони Ян Жижка, рассом Й. Манес (иккаласининг ҳайкалтароши Б. Каофка), Ян Гус (ҳайкалтарош К. Лидицкий), ёвузчи Б. Немцова (ҳайкалтарош К. Покорний) ҳайкаллари, В. Маковскийнинг «Янги аср» композицияси диққатга сазовор. 1945 й.дан кейин турар жойлар, жамоат марказлари, янги маъмурий ва маданиймаиший бинолар куриш авж олди. Жумладан, Брно ш.даги халқаро машинасозлик ярмаркаси мажмуи (меъморлар 3. Алекс, Ф. Ледерер), Йештед тоғидаги телеминора ва меҳмонхона (меъморлар К. Губачек, 3. Патрмак) ва б.ни кўрсатиш мумкин. 1970—80-й.ларда Прагада «Интернациональ» мехмонхонаси (меъморлар К. Филсак, И. Швец), «Котва» универмаги (меъморлар В. ва В. Махонинлар) ва Маданият саройи (меъморлар Я. Майер, А. Марек, Я. Кралик, В. Устогал), Прагадаги уз. 485 м бўлган осма кўприк (меъморлар В. Михалек, С. Губечка) яратилди.
Ч.да 7-а.да керамика, заргарлик буюмлари тайёрланган. 11—13-а.ларда деворий расмлар, миниатюралар пайдо бўлди. 13-а. ўрталари — 15-а. 1ярмида готика услуби равнақ топди. 14-а. 2ярмида портрет яратиш санъати ривожланди. 14- а. охири — 15-а. бошлариданЧ. тасвирий санъатида амалийбезак санъати (бадиий шиша, витраж, мозаика, заргарлик буюмлари) кенг ёйидди. 17—18-а. тасвирий санъати барокко услубида ривожланиши билан бирга, унда реалистик ва демократик йўналишлар намоён бўлди. Бу даврда ҳайкалтарошлардан М.Б.Браун ва Ф. М. Брокоф машҳур бўлган. 18-а. ўрталарида ҳайкалтарошлик ва рассомликда рококо ва классицизм унсурлари пайдо бўдди. 18-а. охири — 19-а. бошларида Ч. санъатида классицизм ва романтизм билан бирга реалистик тенденциялар ёйилди. Рассомлар миллий тарих, ўлка табиатини тасвирлаш мавзуида асарлар яратдилар. 19-а. охирги чорагида рассом М. Алеш, ҳайкалтарош Й.В. Мисльбек ижоди ривожланди. Бу даврда графика модерн услубида тарақкий этди, ҳайкалтарошлик
да Я. Штурса асарлари ажралиб турди. 20-а. бошида авангардизм вакиллари Б. Кубишта, Э. Филла, А. Прохазия, Я. Зрзавий, Р. Кремличка ижод қилдилар. 1918 й. мустақил Чехословакия республикаси ташкил бўлгач, миллий маданиятни ривожлантириш имконияти пайдо бўлди. Кўп авангардчи рассомлар ўз асарларида реал воқеликни акс эттирдилар (В. Новак, О Кубин, Й. Чапек, В. Рабас). Айрим рассомлар ишчилар синфи курашини ҳаққоний тасвирладилар (К. Голан, К. Штика ранг-тасвир асарлари, К. Покорний, Лауда ҳайкаллари, Ф. Бидло, В. Силовскийнинг график асарлари). 20-а.нинг 20—30-й.ларида чех санъатида ижтимоийтанқидий йўналиш шаклланди. 1945 й. Чехословакия немисфашистлардан озод этилгач, рассомлар Э. Филла, А. Падерлик, В. Седличек, ҳайкалтарошлар В. Маковский, К. Лидицкий, К. Покорний самарали ижод қилдилар. Бу даврда монументалбезак санъати турлари ривожланди. 1970—80- й.лар санъаткорлари орасидан А. Забравский, Р. Коларж, Й. Брож каби рассом ва графикларни, И. Малейовский, М. Аксман каби ҳайкалтарошларни кўрсатиш мумкин. Бу даврда амалийбезак санъати турлари кенг ёйилди (бадиий ойна, тўқувчилик ва ҳ.к.).
Мусиқаси. Ч. мусиқа маданияти бой халқ ижоди — маиший, меҳнат, маросим қўшиқ ва рақслари асосида ривожланиб келди. Чолғу асбоблари — фуяр, волинка, най, труба, цитра, арфа ва б. 9-а.дан профессионал — диний (черков) ҳамда дунёвий мусиқа ижоди тараққий этди. 15-а.да бир овозли «гусчилар қўшиғи», 16-а.дан полифония мусиқаси ривожланди (А. Михна, Й. Рихновский, Я. Турновский ва б.). 17—19-а.ларда кўпгина чех композитор ва созандалари ўз Ватанини тарк этиб бошқа мамлакатларда самарали ижод килишди: Венада Ф. Тума, Я. Ванхель, В. Йировец ва б., Парижда А. Рейха, Италияда Б. Черногорский, Й. Мисливичек, Германияда Я. Зеленка, Мангейм мактаби вакиллари ва ҳ.к. 1737 й. Прагада опера театри, 1783 й. Ностицкий миллий театри, 1811 й. Прагада консерватория, 1831 й. орган мактаби, 1881 й. Миллий театр очилди. 1891 й. Чех квартети, 1901 й. Чех филармонияси, 1920 й. Прага квартети, 1928 й. Прага пуфлама соз квинтетига асос солинди. Ф. Шкроуп чех тилидаги биринчи операни яратди (1826). Б. Сметана ва А. Дворжак чех мумтоз мусиқа мактаби асосчиларидир. 3. Фибих ва Л. Яначек уларнинг издошларидир. 19-а. охири — 20-а. 1ярмида И. Б. Фёрстер, В. Новак, Й. Сук, Б. Мартину, В. ВЛейсек, О. Острчил каби композиторлар самарали ижод қиддилар. Ижрочилар орасида дирижёр В. Талих, скрипкачилар Ф. Лауб, О. Шевчик, Я. Кубелик, хонандалар В. Геш, Б. Бенони, К. Буриан, Э. Дестиновалар ажралиб туради. 1930-й.ларнинг ўрталаридан илғор мусикачилар антифашистик мавзуда асарлар яратдилар. 2-жаҳон урушидан кейин композиторлар жамиятдаги ўзгаришларни акс эттиришга интилдилар (В. Добиаш, Э. Акеман, Б. Мартину, К. Буриан ва б.). 1960—80-й.ларда композиторлардан Й. Пауэр, В. Соммер, Л. Железни, С. Гавелка, В. Калабис машҳур бўлган. Сметана, Яначек номидаги торли квартетлар, Й. Сук номидаги торли трио шуҳрат қозонган.
Театри. 16—17-а.ларда мактаб театри, айниқса, ҳаваскорлик театри кўплаб пайдо бўлди. 1737 й. Прагада биринчи доимий театр биноси — «Театр у Котцу» қуридди. 1786—89 й.лар «Боуда» театрида чех тилидаги труппа ишлай бошлади. 19-а. 1ярмида чех драматургиясида Я.Н.Штепанек (реж. ҳам бўлган), В. Клицпер, Й.К. Тил (профессионал театрнинг ривожланишида хизмати катта бўлган)нинг асарлари пайдо бўлди. Й. Тил 1824—34 й.ларда чех труппасини, 1835—37 й.ларда «Театр у Каэтана» номидаги ҳаваскорлар жамоасига раҳбарлик қилди. 1862—83 й.лар Прагада Муваққат театр фаолият кўрсатди. Бу театрда актёрлардан Й. Мошна (чех реалистик актёрлар мактаби асосчиларидан), Й. Битнер, Е. Пешкова, К. Шимановский, Ф. Колар, реж. лардан Й. Колар, Э. Хваловский ишлаган. 1881 й.дан «Театр у Либуше» театри ишлай бошлади. 1883 й. Прагада Чех миллий театрига асос солинди (20-а.нинг 70—80-й.ларида мамлакат театр ҳаётининг марказига айланди). 19-а. охири — 20-а. бошлари Лирик театр (1911 й. асос солинган), Санъат театри (1912—13) фаолият кўрсатди, ҳаваскорлик театрлари кўпайди. Пльзень, Брно ва б. шаҳарларда театрлар пайдо бўлди. 1919 й.дан Брно, 1920 й.дан Оломоуц шаҳар театрлари, 1933 й.дан Прагада «Д34» театри ишлай бошлади. Бу давр театр арбобларидан актёрлар — В. Видра, Я. Шкода машҳур бўлган. 2-жаҳон урушидан кейин Прагада Реалистик театр, Сатира театри ташкил этилди; 60—70-й. ларда кичик тажриба театрлари фаолият кўрсатди. 1970—80 й.лардаги актёрлардан О. Крейча, Ф. Смолик, Я. Пруха, 3. Штепанек, Б. Загорский, реж.лардан М. Михачек, К. Палоуш, К. Новак, ҳоз. композиторлардан П. Эбен, С. Гавелка, опера ижрочилари Г. Бенячкова, Э. Груберова, П. Дворский ва б.ни кўрсатиш мумкин.
Ўзбекистон — Ч. муносабатлари. 1993 й. имзоланган «Савдоиқтисодий ва илмий техникавий ҳамкорлик тўғрисида»ги ҳукуматлараро битим икки томонлама савдоиқтисодий муносабатларни ривожлантириш учун ҳуқуқий асос яратди. Ўзбекистон Республикаси Президенти И. Каримовнинг 1997 й. янв.да Ч.га қилган ташрифи икки томонлама муносабатларни ривожлантиришда муҳим воқеа бўлди. Ташриф чоғида бир қанча ҳужжатлар имзоланди. Бу ҳужжатлар орасида сармояларни ўзаро ҳимоялаш ва рағбатлантириш, ташқи иқтисодий фаолиятни бошқарувчи муассасалар ва миллий банкларнинг ҳамкорлиги тўғрисидаги ҳужжатлар алоҳида ўрин олади. 1999 й.да эса, бирдек манфаатдор ҳамкорликни янада ривожлантириш тўғрисида қўшма декларация, автомобиль транспортида йўловчи ва юкларни ташиш тўғрисида, 2000 й.да икки томонлама солиқ солиш ва мулкдан келадиган даромаддан солиқ тўлашдан бош тортишнинг олдини олиш тўғрисида битим имзоланди. 2004 й. 1 майдан Ч. Европа Иттифоқига қўшилганидан кейин 1993 й.да имзоланган савдоиқтисодий ва илмийтехникавий ҳамкорлик тўғрисидаги ҳукуматлараро битим ўз кучини йўқотди. Шу муносабат билан томонлар 2004 й. 28 июнда иқтисодиёт, саноат ва илмийтехникавий соҳаларда ҳамкорлик бўйича янги битимни имзоладилар. 2003 й. икки томонлама товар айланмаси 20,9 млн. АҚШ долларини ташкил этди. Ўзбекистон Ч.га газлама, йигирилган ип, пахта момиғи, жун, ошловчи ва бўёвчи экстрактлар, сут маҳсулотлари чиқаради. Ч.дан механика ва электр жиҳозлар, доридармон, қора металл ва ундан тайёрланган буюмлар, қоғоз ва картон, каучук ва резина буюмлари ва б. олади. Ўзбекистонда чехиялик ишбилармонлар сармояси иштирокида тузилган 30 корхона мавжуд. Улар орасида Ч. сармояси 100% бўлган 2 корхона бор. Улар қ.х. маҳсулотларини қайта ишлаш, халқ истеъмол моллари, озиқ-овқат маҳсулотлари, қурилиш материаллари, доридармон и.ч. соҳаларида фаолият кўрсатади. Ташқи иқгисодий алоқалар агентлигида Ч.нинг «Эри элл Корпорэшн», «Марц ЦЗ», «Томас Прага», «ЧКД Нове Энерго», «АйвэксЧР», «Ясон Травел», «Янцен» каби компаниялари рўйхатдан ўтган. Икки давлат ўртасида материалшунослик, микроэлектроника, ядро физикаси, приборсозлик, машинасозлик, тиббиёт ва фармакология, шунингдек, интеллектуал мулкни муҳофаза қилиш ҳуқуқи бўйича илмийтехникавий алоқалар ривожланмоқда. 1994 й.дан Лидице ш.да ўтказиладиган Жаҳон болалар ижоди кўргазмасида Ўзбекистондан ҳам болалар иштирок этади. 1994— 2001 й.ларда улар 41 та мукофотга сазовор бўлдилар. УзР Соғлиқни сақлаш вазирлиги Ч.нинг «Хемапол», «Ково», «Лохема» фармацевтика фирмалари билан ҳамкорлик қилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.