Çigirtkasimonlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 80-b. — ziyouz.com
Çigirtkasimonlar (Acridoidea) — töğriqanotli haşarotlar turkumining katta oilasi. 10 mingdan ortiqturi bor. Tanasining uz. 9 sm ça; ipsimon möylovlari tana uzunligining yarmiça. Kanotlari 2 juft, ba'zan rivojlanmagan yoki butunlay yöq. Orqa oyoklari sakrovçi; panjasi 3 böğimli. Orqa oyoq sonini ustqanotga işqalab tovuş çiqaradi. Eşitiş organi qorin old böğimining yon qismida. Tuxumqöygiçi qisqa. Tuxumlarini tuproqqa töptöl qilib köyadi. Urğoçisi tuxum qöygiçi yordamida çuqurça yasaydi va unga tuxumi bilan birga maxsus bezlardan köpiksimon suyuqlik ajratadi. Şu suyuqlik qotib, közaça hosil böladi. Liçinkasi, odatda, bahorda paydo böladi va 4—7 marta pust taşlab 1—1,5 oyda rivojlanadi. Yozda jinsiy yetilgan individlar hosil böladi va uruğlanib, tuxum qöyaboşlaydi. Gala bölib (çigirtkalar) va yakka yaşovçi Ç. bor. Gala bölib yaşovçi Ç. serharakat liçinkalar yoki kdnotli imagodan iborat tödalar hosil qiliş xususiyatiga ega. Ular siyraklaşganda yakka yaşovçi individlar vujudga kelib, köçmançilik xususiyatini yöqotadi. Hamma Ç. ösimlikxör, ba'zan esa hayvonlar organizmi bilan ham oziqlanadi. Köpgina Ç., ayniqsa, gala bölib yaşovçilari q.x.ga katta zarar yetkazadi. Ba'zi qurğoqçil viloyatlarda tuproq hosil böliş jarayoni hamda moddalar almaşinuvini jadallaştirişda Ç. roli borligi aniqlangan (q. Çigirtka).
Q.: Çigirtka
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧИГИРТКАСИМОНЛАР (Acridoidea) — тўғриқанотли ҳашаротлар туркумининг катта оиласи. 10 мингдан ортиқтури бор. Танасининг уз. 9 см ча; ипсимон мўйловлари тана узунлигининг ярмича. Канотлари 2 жуфт, баъзан ривожланмаган ёки бутунлай йўқ. Орқа оёклари сакровчи; панжаси 3 бўғимли. Орқа оёқ сонини устқанотга ишқалаб товуш чиқаради. Эшитиш органи қорин олд бўғимининг ён қисмида. Тухумқўйгичи қисқа. Тухумларини тупроққа тўптўл қилиб кўяди. Урғочиси тухум қўйгичи ёрдамида чуқурча ясайди ва унга тухуми билан бирга махсус безлардан кўпиксимон суюқлик ажратади. Шу суюқлик қотиб, кўзача ҳосил бўлади. Личинкаси, одатда, баҳорда пайдо бўлади ва 4—7 марта пуст ташлаб 1—1,5 ойда ривожланади. Ёзда жинсий етилган индивидлар ҳосил бўлади ва уруғланиб, тухум қўябошлайди. Гала бўлиб (чигирткалар) ва якка яшовчи Ч. бор. Гала бўлиб яшовчи Ч. серҳаракат личинкалар ёки кднотли имагодан иборат тўдалар ҳосил қилиш хусусиятига эга. Улар сийраклашганда якка яшовчи индивидлар вужудга келиб, кўчманчилик хусусиятини йўқотади. Ҳамма Ч. ўсимликхўр, баъзан эса ҳайвонлар организми билан ҳам озиқланади. Кўпгина Ч., айниқса, гала бўлиб яшовчилари қ.х.га катта зарар етказади. Баъзи қурғоқчил вилоятларда тупроқ ҳосил бўлиш жараёни ҳамда моддалар алмашинувини жадаллаштиришда Ч. роли борлиги аниқланган (қ. Чигиртка).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.