Çimboy tumani
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 99–100-b. — ziyouz.com
Çimboy tumani - Qoraqalpoğiston Respublikasiaagi tuman. 1927 y. 3 iyulda taşkil etilgan. Şim,ğarbdan Möynoq, ğarbdan Bözatov va jan.dan Kegeyli, şarq va şim. şarqdan Qoraözak, tumanlari bilan çegaradoş. Mayd. 3 ming km2. Axoliyey 92,8 ming kişi (2004). Tumanda 8 ovul fuqarolari yiğini (Baxtli, Kenes, May, Mayjap, Tagjap, Tozajöl, Qizilözek, Qösterek) bor. Markazi — Çimboy ş.
Tabiati. Tuman hududi Amudaryo quyi oqimining öng sohilidagi tekislikda, Kegeyli kanali sohilida joylaşgan. Bal. 60—70 m. Ğarbiy va şim. qismlari botqoklaşgan töqaylardan iborat. Şim. ğarbidagi qum tepalari unça baland bölmagan (250 m) Qöşxona toğlariga tutaşadi.
Iklimi keskin kontinental. Yer osti suvlari yaqin. Yozi issiq, quruq. Kişi sovuq. Yillik örtaça tra 11°. Yanv.ning örtaça trasi —6,9°. Eng past tra —32°. Amudaryo sohilida kölmak köp. Tuman hududida Qozoqdaryo va uning irmoği Erkindaryo oqadi. Ulardan Tasjarma, Qizilözak, Qöşqarjiqqan kanallari çiqarilgan. 1939—40 y.larda qurilgan Mayjap va Obodjap kanallaridan ham ekinlarni suğorişda foydalaniladi. Tuman hududi orqali Kegeyli kanali ötadi (tuman hududidagi uz. 70 km). Kizketgan, Örjap va b. kanallar, Qoraköl, Maqpalköl, Şardaryo, Tobonköl kabi köllar bor. Ulardan ham ekinlarni suğorişda foydalaniladi. Tuproqlari, asosan, oç böz, könğir, ötloqi, botqoqötloqi tuproq; ba'zi joylarda şör tuproklar va takirlar ham bor. Tabiiy ösimliklardan qamiş, qöğa, yulğun va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan quyon, börsiq, tulki, qobon, çiyaböri, böri, tipratikan, körsiçqon, har xil ilonlar, kaltakesaklar; quşlardan ördak, ğoz, birqozon, qöton, qiziloyoq, yilqiçi, qirğovul, törğay, kaptar, qirğiy, musiça va b. yaşaydi.
Aholisi, asosan, qoraqalpoqlar; özbek, rus, qozoq, tatar, koreys va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1km2 ga 31 kişi. Şahar aholisi 46,2 ming kişi, qişloq aholisi 46,6 ming kişi (2004).
Xöjaligi. Tuman xöjaligida q.x. asosiy örinni egallaydi. Paxtaçilik va şolikorlik, çorvaçilik va polizçilik yaxşi rivojlangan. Pillaçilik bilan ham şuğullaniladi.
Tumanda maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari, paxta tozalaş, yoğmoy, ğişt, quriliş materiallari, keramika, asfaltbeton zdlari va b. bor.
Ç.t.da 9 şirkat, 570 dan ziyod fermer xöjaligi faoliyat körsatadi. Q.x.da foydalaniladigan yerlarga paxta, şoli, sabzavot va poliz, yemxaşak ekinlari ekiladi.
Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida qoramol, qöy va eçki, parranda boqiladi.
Ç.t.da ped. kasbhunar kolleji, umumiy ta'lim maktablari, Qoraqalpoğiston qişloq xöjaligi ilmiy tadqiqot inti, naslçilik styasi faoliyat körsatadi. 6 kutubxona, bolalar madaniyat saroyi, 4 madaniyat uyi, 5 kasalxona, poliklinika, tuğruqxona, 11 qişloq vraçlik punkti aqoliga xizmat körsatadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧИМБОЙ ТУМАНИ - Қорақалпоғистон Республикасиааги туман. 1927 й. 3 июлда ташкил этилган. Шим,ғарбдан Мўйноқ, ғарбдан Бўзатов ва жан.дан Кегейли, шарқ ва шим. шарқдан Қораўзак, туманлари билан чегарадош. Майд. 3 минг км2. Ахолией 92,8 минг киши (2004). Туманда 8 овул фуқаролари йиғини (Бахтли, Кенес, Май, Майжап, Тагжап, Тозажўл, Қизилўзек, Қўстерек) бор. Маркази — Чимбой ш.
Табиати. Туман ҳудуди Амударё қуйи оқимининг ўнг соҳилидаги текисликда, Кегейли канали соҳилида жойлашган. Бал. 60—70 м. Ғарбий ва шим. қисмлари ботқоклашган тўқайлардан иборат. Шим. ғарбидаги қум тепалари унча баланд бўлмаган (250 м) Қўшхона тоғларига туташади.
Иклими кескин континентал. Ер ости сувлари яқин. Ёзи иссиқ, қуруқ. Киши совуқ. Йиллик ўртача тра 11°. Янв.нинг ўртача траси —6,9°. Энг паст тра —32°. Амударё соҳилида кўлмак кўп. Туман ҳудудида Қозоқдарё ва унинг ирмоғи Эркиндарё оқади. Улардан Тасжарма, Қизилўзак, Қўшқаржиққан каналлари чиқарилган. 1939—40 й.ларда қурилган Майжап ва Ободжап каналларидан ҳам экинларни суғоришда фойдаланилади. Туман ҳудуди орқали Кегейли канали ўтади (туман ҳудудидаги уз. 70 км). Кизкетган, Ўржап ва б. каналлар, Қоракўл, Мақпалкўл, Шардарё, Тобонкўл каби кўллар бор. Улардан ҳам экинларни суғоришда фойдаланилади. Тупроқлари, асосан, оч бўз, кўнғир, ўтлоқи, ботқоқўтлоқи тупроқ; баъзи жойларда шўр тупроклар ва такирлар ҳам бор. Табиий ўсимликлардан қамиш, қўға, юлғун ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан қуён, бўрсиқ, тулки, қобон, чиябўри, бўри, типратикан, кўрсичқон, ҳар хил илонлар, калтакесаклар; қушлардан ўрдак, ғоз, бирқозон, қўтон, қизилоёқ, йилқичи, қирғовул, тўрғай, каптар, қирғий, мусича ва б. яшайди.
Аҳолиси, асосан, қорақалпоқлар; ўзбек, рус, қозоқ, татар, корейс ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1км2 га 31 киши. Шаҳар аҳолиси 46,2 минг киши, қишлоқ аҳолиси 46,6 минг киши (2004).
Хўжалиги. Туман хўжалигида қ.х. асосий ўринни эгаллайди. Пахтачилик ва шоликорлик, чорвачилик ва полизчилик яхши ривожланган. Пиллачилик билан ҳам шуғулланилади.
Туманда маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари, пахта тозалаш, ёғмой, ғишт, қурилиш материаллари, керамика, асфальтбетон здлари ва б. бор.
Ч.т.да 9 ширкат, 570 дан зиёд фермер хўжалиги фаолият кўрсатади. Қ.х.да фойдаланиладиган ерларга пахта, шоли, сабзавот ва полиз, емхашак экинлари экилади.
Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида қорамол, қўй ва эчки, парранда боқилади.
Ч.т.да пед. касбҳунар коллежи, умумий таълим мактаблари, Қорақалпоғистон қишлоқ хўжалиги илмий тадқиқот инти, наслчилик стяси фаолият кўрсатади. 6 кутубхона, болалар маданият саройи, 4 маданият уйи, 5 касалхона, поликлиника, туғруқхона, 11 қишлоқ врачлик пункти ақолига хизмат кўрсатади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.