Çinni

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 107–108-b. — ziyouz.com

Çinni (çin sözidan) — suv, gaz va elektr ötkazmaydigan, ötga çidamli, jarangdor, asosan, oq rangli (yupqasi yoruğlik ötkazadigan) mahsulot; keramikaning nafis turi. Maxsus tuproq (Ç. gili), kaolin, kvars, dala şpati va b. xom aşyolar aralaşmasidan tayyorlanadi. Ç.dan rözğor buyumlari (çoynak, piyola, kosa, likopçalar, laganlar), bezak buyumlari (guldon, haykalça va b.), me'morlik detallari, sanitariyagigiyena buyumlari işlanadi, kislotalar ta'siriga çidamli (ftorid kislotadan taşqari) bölganidan kimyo sanoatida, elektr utkazmasligi tufayli radiotexnika va elektrotexnikada foydalaniladi.

Sifati jihatdan nafis Ç . (turkça farfur, forsça — fağfur; eng sifatli Ç. tayyorlangan qad. Xitoy viloyatining nomi), dağal Ç . (fayans, italyança — Faens; yirik keramika markazi bölgan şaharning nomi), texnik, xujalik, sirlangan va sirlanmagan Ç. farqlanadi. Nafis Ç.ning suvni singdirişi 0,5% gaça. Dağal Ç. nafis Ç.ga nisbatan serğovakligi, suvni köproq singdirişi (9—12% gaça) bilan farq qiladi, şuning uçun ham u sirlanadi. Nafis Ç. ham, dağal Ç. ham bir xil xom aşyolardan tayyorlanadi (tarkibi: oq gil va kaolin 45— 50%, kvars qumi 25—35%, dala şpati 12 — 25%, bör 0 —10%, çinni siniqlari 5—15%), faqat tayyorlaş texnologiyasi har xil böladi. Ç.ning qattiq va yumşoq turlari ham bor. Idişlar yasaşda, texnika va sanoatda qattiq Ç. işlatiladi, badiiy va bezak Ç. mahsulotlari yumşoq Ç. dan tayyorlanadi. Qattiq Ç. yumşoq Ç.ga nisbatan çidamliroq, xom aşyosi tarkibida tuproq köproq (45— 60%) böladi, şuning uçun ham yumşoğiga nisbatan yuqori trada (yumşoği 1300° gaça, qattiği 1450°gaça) pişiriladi. Ç. mahsulotlari sirlanib, böyalib, gullar solinib yoki gul bosilib işlab çikariladi.

Xitoyda 4—6-a.larda çinnisozlik san'ati yuksak darajaga kötarilgan, Ç.ning tarkibi va tayyorlaş texnologiyasi sir saklangan. 11 — 14-a.larda Eron, 16-a.da yapon Ç.si şuhrat qozondi. 16-a.da Yevropada (Florensiya, Fransiya, Gollandiya, Angliyada) ilk Ç. buyumlari paydo böldi, dastlabki Ç. zdi 1710 y.da Maysenda, 1717—18y.larda Venada, 1744 y.da Peterburgda qurildi. Daniya (Kopengagen), Şvetsiya (Mariyeburg), Gollandiya (Been, Gaaga), Belgiya (Turne), Şveysariya (Syurix), Çexiya (Slavkov, Klaşterets) badiiy Ç.si şuxrat qozondi. 18-a. va 19-a.da Ç.dan bezak mahsulotlar va badiiy buyumlar yasalgan. 20-a. boşlaridagina Ç. sanoat miqyosida işlab çiqarila boşlagan.

Örta Osiyoga Ç. qadimdan Xitoy va Erondan, keyinçalik Rossiyadan keltirilgan. Mahalliy kulollar (ayniksa, Rişton kulollari) sopolning Ç.ga yakin xillarini işlaşgan. Özbekistonda Ç. sanoati 20-a. 50-y.larida yuzaga keldi, birinketin Toşkent, Samarqand, Quva, Angren ş.larida Ç. zdlari qurildi (q. Çinni-fayans sanoati).

Q.: Çinni-fayans sanoati

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧИННИ (чин сўзидан) — сув, газ ва электр ўтказмайдиган, ўтга чидамли, жарангдор, асосан, оқ рангли (юпқаси ёруғлик ўтказадиган) маҳсулот; керамиканинг нафис тури. Махсус тупроқ (Ч. гили), каолин, кварц, дала шпати ва б. хом ашёлар аралашмасидан тайёрланади. Ч.дан рўзғор буюмлари (чойнак, пиёла, коса, ликопчалар, лаганлар), безак буюмлари (гулдон, ҳайкалча ва б.), меъморлик деталлари, санитариягигиена буюмлари ишланади, кислоталар таъсирига чидамли (фторид кислотадан ташқари) бўлганидан кимё саноатида, электр утказмаслиги туфайли радиотехника ва электротехникада фойдаланилади.

Сифати жиҳатдан нафис Ч . (туркча фарфур, форсча — фағфур; энг сифатли Ч. тайёрланган қад. Хитой вилоятининг номи), дағал Ч . (фаянс, итальянча — Фаэнц; йирик керамика маркази бўлган шаҳарнинг номи), техник, хужалик, сирланган ва сирланмаган Ч. фарқланади. Нафис Ч.нинг сувни сингдириши 0,5% гача. Дағал Ч. нафис Ч.га нисбатан серғоваклиги, сувни кўпроқ сингдириши (9—12% гача) билан фарқ қилади, шунинг учун ҳам у сирланади. Нафис Ч. ҳам, дағал Ч. ҳам бир хил хом ашёлардан тайёрланади (таркиби: оқ гил ва каолин 45— 50%, кварц қуми 25—35%, дала шпати 12 — 25%, бўр 0 —10%, чинни синиқлари 5—15%), фақат тайёрлаш технологияси ҳар хил бўлади. Ч.нинг қаттиқ ва юмшоқ турлари ҳам бор. Идишлар ясашда, техника ва саноатда қаттиқ Ч. ишлатилади, бадиий ва безак Ч. маҳсулотлари юмшоқ Ч. дан тайёрланади. Қаттиқ Ч. юмшоқ Ч.га нисбатан чидамлироқ, хом ашёси таркибида тупроқ кўпроқ (45— 60%) бўлади, шунинг учун ҳам юмшоғига нисбатан юқори трада (юмшоғи 1300° гача, қаттиғи 1450°гача) пиширилади. Ч. маҳсулотлари сирланиб, бўялиб, гуллар солиниб ёки гул босилиб ишлаб чикарилади.

Хитойда 4—6-а.ларда чиннисозлик санъати юксак даражага кўтарилган, Ч.нинг таркиби ва тайёрлаш технологияси сир сакланган. 11 — 14-а.ларда Эрон, 16-а.да япон Ч.си шуҳрат қозонди. 16-а.да Европада (Флоренция, Франция, Голландия, Англияда) илк Ч. буюмлари пайдо бўлди, дастлабки Ч. зди 1710 й.да Майсенда, 1717—18й.ларда Венада, 1744 й.да Петербургда қурилди. Дания (Копенгаген), Швеция (Мариебург), Голландия (Been, Гаага), Бельгия (Турне), Швейцария (Цюрих), Чехия (Славков, Клаштерец) бадиий Ч.си шухрат қозонди. 18-а. ва 19-а.да Ч.дан безак маҳсулотлар ва бадиий буюмлар ясалган. 20-а. бошларидагина Ч. саноат миқёсида ишлаб чиқарила бошлаган.

Ўрта Осиёга Ч. қадимдан Хитой ва Эрондан, кейинчалик Россиядан келтирилган. Маҳаллий кулоллар (айникса, Риштон кулоллари) сополнинг Ч.га якин хилларини ишлашган. Ўзбекистонда Ч. саноати 20-а. 50-й.ларида юзага келди, биринкетин Тошкент, Самарқанд, Қува, Ангрен ш.ларида Ч. здлари қурилди (қ. Чинни-фаянс саноати).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.