Çjan syan

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 74–75-b. — ziyouz.com

Çjan syan (? mil. av. taxm. 103) — xitoylik diplomat va sayyoh. Mil. av. 138 y. imperator Udu tomonidan garbga, yuyeçjilar bilan hunnularga qarşi ittifoq tuziş maqsadida yuborilgan. Hunnular qöliga tuşib qolib, faqat 10 y. ötgaçgina qoçişga muvaffaq bölib sayohatini davom ettirgan. Qaytişda yana hunnular qöliga tuşgan, lekin tez orada qoçişga erişgan. Mil.av. 115 y. elçilarga boş bölib Xitoy çegaralaridan ğarbdagi köçmançi usun qabilasi hukmdori (gunmo) huzuriga jönatilgan. Ç.S. uni Xitoy bilan ittifoq tuzişga köndirgan. Ç.S. tomonidan Xitoydan Örta Osiyoga bosib ötilgan yöl keyinçalik Yevropada Buyuk ipak yöli nomini olgan.

Ğarbiy ölkalar — Örta Osiyo va Şarqiy Turkiston Ç.S. sayohatigaça xitoyliklarga noma'lum bölib kelgan. Xitoyning Ğarbiy ölka bilan diplomatik aloqalar örnatişiga asosiy sabab mil. av. 1-a.ning 1yarmida hunnular bilan yuyeçjilar (toxarlar) örtasidagi uruş bölgan. Bu uruşda yuyeçjilar yengilib, ularning aksari kismi hoz. Gansu viloyatidan Yettisuvga köçgan, biroq bu yerda ham hunnular ularga tinçlik bermay quvğin qilganlar. Ular Örta Osiyoning jan.ga, Baqtriyaga ketişga majbur bölişgan, u yerda YunonBaqtriya podşoligitl vayron etişda boşqa qabilalar bilan iştirok etişgan. Keyinçalik yuyeçjilarning avlodlari Kuşon podşoligini barpo etişgan.

Yuyeçjilar hunnularga qarşi kuraşda özlariga ittifoqçi izlaşgan. Xitoyning Xan sulolasi ham hunnularga qarşi kuraş olib bormoqda edi. Ç.S. ğarb safarida unga hun yölboşlovçisi Tani Xunuganfu hamriugik qilgan. Biroq yölda u xunnular tomonidan qölga olinib ularning hukmdori huzuriga keltirilgan. Ç.S.ni hunnu qizga uylantirganlar, undan bir öğil farzand kurgan. Pekin qulay fursat kelişi bilan u hamroxlari bilan asirlikdan qoçib, sayohatini davom ettirgan. U qad. Fargona — Davanta kelgan. Davan hokimi Xitoy bilan diplomatik aloqalar örnatiş niyati borligini aytgan. Ç.S. Davan aholisi maşğuloti haqida qimmatli ma'lumotlar qoddirgan. Imperator Udiga, ayniqsa, Davan tulporlari yoqib qolgan. Ç.S. Davandan Kangyuyga (q. Qang davlati) ötgan, söng jan.ga Daxya (Baqtriya)ga borgan. U yerda bir yil turib orqaga qaytgan, lekin yölda yana hunnular qöliga tuşib qolgan. Biroq 1 yildan keyin, hunnular ördasidagi içki nizolardan foydalanib Xitoyga qoçib borişga muvaffaq bölgan. Uning ğarbiy ölkalarga qilgan 1sayohati 13 y. davom etgan. U bilan yölga çiqqan 100 ta hamrohidan atigi 2 kişi — özi va yölboşlovçisi soğsalomat qaytib kelişgan. Xitoyga qaytib kelgaç, Ç.S. imperatorga batafsil hisobot tayyorlagan. Öz hisobotida Örta Osiyodagi davlatlar, mulklar — Davan, Usun, Kangyuy, Daxya, Yansay, Katta Yuyeçji va b. haqida ma'lumot keltirgan.

Ad.: Rtveladze E. V., Velikiy şyolkoviy put, T., 1999.

Q.: Qanğ davlati

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧЖАН ЦЯНЬ (? мил. ав. тахм. 103) — хитойлик дипломат ва сайёҳ. Мил. ав. 138 й. император Уdu томонидан гарбга, юечжилар билан ҳуннуларга қарши иттифоқ тузиш мақсадида юборилган. Ҳуннулар қўлига тушиб қолиб, фақат 10 й. ўтгачгина қочишга муваффақ бўлиб саёҳатини давом эттирган. Қайтишда яна ҳуннулар қўлига тушган, лекин тез орада қочишга эришган. Мил.ав. 115 й. элчиларга бош бўлиб Хитой чегараларидан ғарбдаги кўчманчи усун қабиласи ҳукмдори (гуньмо) ҳузурига жўнатилган. Ч.Ц. уни Хитой билан иттифоқ тузишга кўндирган. Ч.Ц. томонидан Хитойдан Ўрта Осиёга босиб ўтилган йўл кейинчалик Европада Буюк ипак йўли номини олган.

Ғарбий ўлкалар — Ўрта Осиё ва Шарқий Туркистон Ч.Ц. саёҳатигача хитойликларга номаълум бўлиб келган. Хитойнинг Ғарбий ўлка билан дипломатик алоқалар ўрнатишига асосий сабаб мил. ав. 1-а.нинг 1ярмида ҳуннулар билан юечжилар (тохарлар) ўртасидаги уруш бўлган. Бу урушда юечжилар енгилиб, уларнинг аксари кисми ҳоз. Ганьсу вилоятидан Еттисувга кўчган, бироқ бу ерда ҳам ҳуннулар уларга тинчлик бермай қувғин қилганлар. Улар Ўрта Осиёнинг жан.га, Бақтрияга кетишга мажбур бўлишган, у ерда ЮнонБақтрия подшолигитл вайрон этишда бошқа қабилалар билан иштирок этишган. Кейинчалик юечжиларнинг авлодлари Кушон подшолигини барпо этишган.

Юечжилар ҳуннуларга қарши курашда ўзларига иттифоқчи излашган. Хитойнинг Хань сулоласи ҳам ҳуннуларга қарши кураш олиб бормоқда эди. Ч.Ц. ғарб сафарида унга ҳун йўлбошловчиси Таньи Хунуганьфу ҳамриугик қилган. Бироқ йўлда у хуннулар томонидан қўлга олиниб уларнинг ҳукмдори ҳузурига келтирилган. Ч.Ц.ни ҳунну қизга уйлантирганлар, ундан бир ўғил фарзанд курган. Пекин қулай фурсат келиши билан у ҳамрохлари билан асирликдан қочиб, саёҳатини давом эттирган. У қад. Фаргона — Даванта келган. Даван ҳокими Хитой билан дипломатик алоқалар ўрнатиш нияти борлигини айтган. Ч.Ц. Даван аҳолиси машғулоти ҳақида қимматли маълумотлар қоддирган. Император Удига, айниқса, Даван тулпорлари ёқиб қолган. Ч.Ц. Давандан Кангюйга (қ. Қанг давлати) ўтган, сўнг жан.га Дахя (Бақтрия)га борган. У ерда бир йил туриб орқага қайтган, лекин йўлда яна ҳуннулар қўлига тушиб қолган. Бироқ 1 йилдан кейин, ҳуннулар ўрдасидаги ички низолардан фойдаланиб Хитойга қочиб боришга муваффақ бўлган. Унинг ғарбий ўлкаларга қилган 1саёҳати 13 й. давом этган. У билан йўлга чиққан 100 та ҳамроҳидан атиги 2 киши — ўзи ва йўлбошловчиси соғсаломат қайтиб келишган. Хитойга қайтиб келгач, Ч.Ц. императорга батафсил ҳисобот тайёрлаган. Ўз ҳисоботида Ўрта Осиёдаги давлатлар, мулклар — Даван, Усун, Кангюй, Дахя, Янцай, Катта Юечжи ва б. ҳақида маълумот келтирган.

Ад.: Ртвеладзе Э. В., Великий шёлковый путь, Т., 1999.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.