Çöçqa
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 188-b. — ziyouz.com
Çöçqa ÇÖÇQA, xonaki çöçqa — haqiqiy çöçqasimonlar turkumi (Sus)ra mansub juft tuyoqli hayvon. Xonaki Ç.lar Yevropa, Örta dengiz va Osiyo tönğizlarinint kenja turi (Sus scrofa)fl aH kelib çiqqan. Yevropa va Osiyo guruhlariga bölinadi. Mil. av. 5—4-a.larda xonakilaştirilgan. Ozuqa şaroiti, parvariş hamda uzoq va maqsadli seleksiya natijasida jahonda 100 dan ortiq Ç. zotlari çiqarilgan. Eng köp boqiladigan zotlar — yirik oq, landras, yirik qora, dyurok, Şim. Kavkaz, Ukraina daşt oq çöçqasi va b. Ç.ning tana tuzilişi qöpol, tumşuği uzun, uçida harakatlanuvçi xartumi bor. Oyoqlari tört barmoqli, yelini ikki tizimda joylaşgan, 14 sörğiçli; tanasi siyrak dağal qil bilan qoplangan. Erkagining vazni 250—300 kg, urğoçisi 200— 220 kg ga boradi. Ç. çorva hayvonlari içida eng tez yetiluvçi va sermahsul hisoblanadi, 4— 5 oyligida jinsiy yetiladi, 9—10 oyligida qoçiriladi. Böğozlik davri 102—128 kun, yiliga 2 marta bolalaydi va har bolalaşida 10 va undan ortiq bola beradi. Ç. bolasining tirik vazni tuğilganida 1,2 —2 kg, ikki oyligida 16—20 kg, 6—7 oyligida 90—110 kg, 12 oyligida 200 kg toş bosadi. Bir ona Ç.dan bir yilda 20— 22 bola oliş va uni boqiş mumkin. Boqilgan Ç.ning söyim göşt çi bola oliş va uni boqiş mumkin. Boqilgan Ç.ning söyim göşt çiqimi 70—85% ni taşkil etadi. I.ç. da ona çöçqalar 5—6 y., erkak çöçqalar 7 y. foydalaniladi. Ç.lar tabiiy va sun'iy usulda qoçiriladi. Bir erkak Ç. uruği bilan 100 dan köproq ona çöçqalarni sun'iy uruğlantiriş mumkin. Ç.larni göşt uçun (bekon), göştyoğ uçun va yoğ uçun boqiş usullari mavjud. Ç. göşti va yoğidan turli oziq-ovqat mahsulotlari (bekon, vetçina, kolbasa, dudlangan göşt, rulet, koreyka, şpik va b.) tayyorlanadi. Işlab çikarişda Ç. terisidan oyoq kiyimi, egarjabduklar va b. narsalar tayyorlaşda foydalaniladi. Dunyoning hamma mamlakatlarida, yirik fermalar va xonadon xöjaliklarida boqiladi (q. Çöçkaçilik).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧЎЧҚА, хонаки чўчқа — ҳақиқий чўчқасимонлар туркуми (Sus)ra мансуб жуфт туёқли ҳайвон. Хонаки Ч.лар Европа, Ўрта денгиз ва Осиё тўнғизларининт кенжа тури (Sus scrofa)fl aH келиб чиққан. Европа ва Осиё гуруҳларига бўлинади. Мил. ав. 5—4-а.ларда хонакилащтирилган. Озуқа шароити, парвариш ҳамда узоқ ва мақсадли селекция натижасида жаҳонда 100 дан ортиқ Ч. зотлари чиқарилган. Энг кўп боқиладиган зотлар — йирик оқ, ландрас, йирик қора, дюрок, Шим. Кавказ, Украина дашт оқ чўчқаси ва б. Ч.нинг тана тузилиши қўпол, тумшуғи узун, учида ҳаракатланувчи хартуми бор. Оёқлари тўрт бармоқли, елини икки тизимда жойлашган, 14 сўрғичли; танаси сийрак дағал қил билан қопланган. Эркагининг вазни 250—300 кг, урғочиси 200— 220 кг га боради. Ч. чорва ҳайвонлари ичида энг тез етилувчи ва сермаҳсул ҳисобланади, 4— 5 ойлигида жинсий етилади, 9—10 ойлигида қочирилади. Бўғозлик даври 102—128 кун, йилига 2 марта болалайди ва ҳар болалашида 10 ва ундан ортиқ бола беради. Ч. боласининг тирик вазни туғилганида 1,2 —2 кг, икки ойлигида 16—20 кг, 6—7 ойлигида 90—110 кг, 12 ойлигида 200 кг тош босади. Бир она Ч.дан бир йилда 20— 22 бола олиш ва уни боқиш мумкин. Боқилган Ч.нинг сўйим гўшт чи бола олиш ва уни боқиш мумкин. Боқилган Ч.нинг сўйим гўшт чиқими 70—85% ни ташкил этади. И.ч. да она чўчқалар 5—6 й., эркак чўчқалар 7 й. фойдаланилади. Ч.лар табиий ва сунъий усулда қочирилади. Бир эркак Ч. уруғи билан 100 дан кўпроқ она чўчқаларни сунъий уруғлантириш мумкин. Ч.ларни гўшт учун (бекон), гўштёғ учун ва ёғ учун боқиш усуллари мавжуд. Ч. гўшти ва ёғидан турли озиқ-овқат маҳсулотлари (бекон, ветчина, колбаса, дудланган гўшт, рулет, корейка, шпик ва б.) тайёрланади. Ишлаб чикаришда Ч. терисидан оёқ кийими, эгаржабдуклар ва б. нарсалар тайёрлашда фойдаланилади. Дунёнинг ҳамма мамлакатларида, йирик фермалар ва хонадон хўжаликларида боқилади (қ. Чўчкачилик).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.