Çökindi toğ jinslari
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 176–177-b. — ziyouz.com
Çökindi toğ jinslari - moddaning suvda çökişi yoki havodan tuşişidan hamda quruqlik yuzasi, dengiz okean havzalaridagi muzlar faoliyati natijasida hosil böladigan tof jinslari. Çökiş mexanik (oğirlik kuçi ta'siri va muhit dinamikasining özgarişidan), kimyoviy (suvli eritmaning töyiniş konsentratsiyasiga yetişidan va almaşinuv reaksiyalari natijasida) hamda biogen yöl bilan (organizmlar hayot faoliyati bilan boğliq) sodir böladi. Ç.t.j. çökiş xarakteriga köra, çaqiq, kimyoviy va biogen jinslarga bölinadi. Ç.t.j.ni hosil qiladigan asosiy manbalar: Yer pöstini taşkil qilgan magmatik, metamorfik va qad. çukindi jinslar; tabiiy suvlarda erigan komponentlar; atmosfera gazlari; organizmlarning hayot faoliyati jarayonida hosil böladigan mahsulotlar; vulkanogen materiallardan iborat. Hoz. zamon okean çökindilari va qad. çökindi jinslarda kosmik material va organik qoldiqlar ham uçraydi. Ba'zi Ç.t.j. (ohaktoş, kumir, diatomit va b.) butkul organik qoldiqlardan tarkib topgan. Zarra (donalar)ning ölçami, ularning şakli va uzaro birikmalari Ç.t.j. struktururasini belgilaydi (q. Toğ jinslari gpuzilşii). Ç.t.j. şakli va hajmi turliça bölgan qatlam, linza va b. şakllardagi geologik jismlar hosil kilib, Yer pustila normalgorizontal, qiya yoki murakkab burmalar tarzida yotadi. Uşbu jismlarning içki tuzilişi (donalarzarralarning uzaro joylaşuvi va yunalişi bilan boğliq) va böşliqni qay yösinda töldirişi Ç.t.j. te ketu ras i deyiladi. Ç.t.j. kuyidagiça hosil böladi: tub toğ jinslarining yemirilişidan paydo bulgan dastlabki mahsulot suv, şamol, muzliklar bilan köçib, quruqlik yuzasi va suv havzalariga çökadi. Natijada turli xil komponentlardan tuzilgan buş va ğovak, suvga töyingan çökindi hosil buladi. Bu çukindi murakkab va xilmaxil fizikkimyoviy (qisman biologik) sistemadan iborat bölib, vaqg ötişi bilan astasekin çukindi jinsga aylanadi (q. Litogenez). Ç.t.j.ning tasnifi ularning tarkibi va genezisiga köra 10 dan ortiq guruxga ajratiladi: çaqiq jinslar, gillar, glaukonitli, glinozyomli, temirli, marganetsli, fosfatli, kremniyli, karbonatli jinslar, tuzlar, kaustobiolitlar va b. Asosiy guruxlardan taşqari aralaş tarkibli jinslar ham bor. Ç.t.j. kimyoviy tarkibiga kura magmatik jinslardan farqlanadi: jins hosil qiluvçi komponentlar tarkibi turliça buladi; tarkibida suv, karbonat kislota, organik uglerod, kalsiy, oltingugurt, galoidlar kup buladi; temir oksidi bilan temir (II) oksidi nisbati katta. Ç.t.j. dan gil (gil, argillit, gilli slanetslar — 50% ga yaqin), qumtoş (qum va qumtoşlar) va karbonatli jinslar (ohaktoşlar, dolomitlar 45% ça) keng tarqalgan. Yer yuzasida Ç.t.j.ning hosil bulişi va joylaşuvi iklim va tektonik şaroitlar bilan aniklanadi. Geosinklinallarda Ç.t.j.ning katta qatlamlari yiğiladi, platformalarda esa, aksinça ularning qalinligi kam buladi. Ç.t.j. Yer pusti massasining 10% ni taşkil qilib, Yer yuzasining 75% ni qoplaydi. Quruqlikdagi Ç.t.j.ning 75% geosinklinal oblastlarda bölib, 25% platformalarga töğri keladi. Yer qa'ridan olinadigan jami foydali qazilmalar (kumir, neft, tuzlar, temir, marganets va alyuminiy rudalari, oltin va platina soçmalari, olmos, fosforitlar, quriliş materiallari va b.)ning 75% Ç.t.j. ga tuğri keladi.
Q.: Litogenez
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧЎКИНДИ TOF ЖИНСЛАРИ - модданинг сувда чўкиши ёки ҳаводан тушишидан ҳамда қуруқлик юзаси, денгиз океан ҳавзаларидаги музлар фаолияти натижасида ҳосил бўладиган tof жинслари. Чўкиш механик (оғирлик кучи таъсири ва муҳит динамикасининг ўзгаришидан), кимёвий (сувли эритманинг тўйиниш концентрациясига етишидан ва алмашинув реакциялари натижасида) ҳамда биоген йўл билан (организмлар ҳаёт фаолияти билан боғлиқ) содир бўлади. Ч.т.ж. чўкиш характерига кўра, чақиқ, кимёвий ва биоген жинсларга бўлинади. Ч.т.ж.ни ҳосил қиладиган асосий манбалар: Ер пўстини ташкил қилган магматик, метаморфик ва қад. чукинди жинслар; табиий сувларда эриган компонентлар; атмосфера газлари; организмларнинг ҳаёт фаолияти жараёнида ҳосил бўладиган маҳсулотлар; вулканоген материаллардан иборат. Ҳоз. замон океан чўкиндилари ва қад. чўкинди жинсларда космик материал ва органик қолдиқлар ҳам учрайди. Баъзи Ч.т.ж. (оҳактош, кумир, диатомит ва б.) буткул органик қолдиқлардан таркиб топган. Зарра (доналар)нинг ўлчами, уларнинг шакли ва узаро бирикмалари Ч.т.ж. структурурасини белгилайди (қ. Тоғ жинслари гпузилшии). Ч.т.ж. шакли ва ҳажми турлича бўлган қатлам, линза ва б. шакллардаги геологик жисмлар ҳосил килиб, Ер пустила нормалгоризонтал, қия ёки мураккаб бурмалар тарзида ётади. Ушбу жисмларнинг ички тузилиши (доналарзарраларнинг узаро жойлашуви ва йуналиши билан боғлиқ) ва бўшлиқни қай йўсинда тўлдириши Ч.т.ж. те кету рас и дейилади. Ч.т.ж. куйидагича ҳосил бўлади: туб тоғ жинсларининг емирилишидан пайдо булган дастлабки маҳсулот сув, шамол, музликлар билан кўчиб, қуруқлик юзаси ва сув ҳавзаларига чўкади. Натижада турли хил компонентлардан тузилган буш ва ғовак, сувга тўйинган чўкинди ҳосил булади. Бу чукинди мураккаб ва хилмахил физиккимёвий (қисман биологик) системадан иборат бўлиб, вақг ўтиши билан астасекин чукинди жинсга айланади (қ. Литогенез). Ч.т.ж.нинг таснифи уларнинг таркиби ва генезисига кўра 10 дан ортиқ гурухга ажратилади: чақиқ жинслар, гиллар, глауконитли, глинозёмли, темирли, марганецли, фосфатли, кремнийли, карбонатли жинслар, тузлар, каустобиолитлар ва б. Асосий гурухлардан ташқари аралаш таркибли жинслар ҳам бор. Ч.т.ж. кимёвий таркибига кура магматик жинслардан фарқланади: жинс ҳосил қилувчи компонентлар таркиби турлича булади; таркибида сув, карбонат кислота, органик углерод, кальций, олтингугурт, галоидлар куп булади; темир оксиди билан темир (II) оксиди нисбати катта. Ч.т.ж. дан гил (гил, аргиллит, гилли сланецлар — 50% га яқин), қумтош (қум ва қумтошлар) ва карбонатли жинслар (оҳактошлар, доломитлар 45% ча) кенг тарқалган. Ер юзасида Ч.т.ж.нинг ҳосил булиши ва жойлашуви иклим ва тектоник шароитлар билан аникланади. Геосинклиналларда Ч.т.ж.нинг катта қатламлари йиғилади, платформаларда эса, аксинча уларнинг қалинлиги кам булади. Ч.т.ж. Ер пусти массасининг 10% ни ташкил қилиб, Ер юзасининг 75% ни қоплайди. Қуруқликдаги Ч.т.ж.нинг 75% геосинклиналь областларда бўлиб, 25% платформаларга тўғри келади. Ер қаъридан олинадиган жами фойдали қазилмалар (кумир, нефть, тузлар, темир, марганец ва алюминий рудалари, олтин ва платина сочмалари, олмос, фосфоритлар, қурилиш материаллари ва б.)нинг 75% Ч.т.ж. га туғри келади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.