Çöl
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 177–178-b. — ziyouz.com
Çöl — ösimlik dunyosining yaxşi rivojlanişiga yöl bermaydigan doimiy quruq va issiq iqlimli ölkalardagi biom tipi. Yer qurukdik qismining 20% dan ortiğini egallaydi. Tuproği va yer yuzasini qoplagan yotqiziqlariga köra quyidagi Ç.lar ajratiladi: qad. allyuvial tekisliklarning ğovak jinslari ustidagi — qumli Ç., gipsli plato va toğ oldi tekisliklaridagi şağalli va qumşağalli Ç., gipsli plato va toğ oldi tekisliklaridagi çağir şağalli gipsli Ç., pasttoğ va tepaliklardagi toşloq Ç., kam karbonatli qumoq tuproqlar ustidagi qumoq Ç., toğ etagi tekisliklaridagi lyossli Ç., toğ etaklaridagi tekisliklar va daryolarning qad. deltalari urnidagi gilli taqir Ç., şör mergel va gil jinslardan tuzilgan past toğlardagi gilli baland Ç., dengiz sohillari va şörxok depressiyalardagi şörxok Ç.lar. Ç.ning ösimlik turlari öziga xos. Ular qad. tur hosil böliş markazlaridan. Bu yerlarda kaynozoygaça bölgan endemiklar köp tarqalgan. Ösimlik turlari Ç.lar yer yuzasining tuzilişi, tuproq tarkibi, namgarçilik miqdoriga boğliq. Turli qit'alardagi Ç. ösimliklarining tarqalişida öxşaşlik xususiyatlari ham bor; barça yerda ösimlik siyrak, turi kam, katta maydonlarda bir xil ösimliklar ösadi. Mö'tadil mintaqalarning materik içkarisidagi Ç.larida sklerofil tipdagi ösimliklar, jumladan, bargsiz buta köp. Ular orasida efemer va efemeroidlar muhim örinni egallaydi. Subtropik va tropik mintaqalarning materik içkarisidagi Ç.larida kserofil butalar va köp yillik öt köp. Qumli Ç.larning ösimlik dunyosi bir qadar boy, qumşağalli Ç.larda esa ösimlik kam böladi. Şör qatqaloq bosgan Ç.larda ösimlik umuman ösmaydi. Subtropik Ç.larning ösimlik dunyosi ança boy. Bu yerlarda pakana akatsiya va evkalipt lar ösadi, şağal aralaş çağir toşli Ç.larda şöra va şöradoşlar uçraydi. Okean sohillaridagi subtropik va tropik Ç.larda sukkulent tipidagi ösimlik köp. Osiyoning mötadil mintaqa çöllaridagi daryo vodiylarida barg tökuvçi daraxtlar — turanğil, terak, tol, jiyda, subtropik va tropik mintaqalardagi daryo vodiylarida doim yaşil ösimliklar —palma va tolgullar ösadi (yana q. Çöl zonalari).
Potihkamol Ğulomov.
Q.: Çöl zonalari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧЎЛ — ўсимлик дунёсининг яхши ривожланишига йўл бермайдиган доимий қуруқ ва иссиқ иқлимли ўлкалардаги биом типи. Ер қурукдик қисмининг 20% дан ортиғини эгаллайди. Тупроғи ва ер юзасини қоплаган ётқизиқларига кўра қуйидаги Ч.лар ажратилади: қад. аллювиал текисликларнинг ғовак жинслари устидаги — қумли Ч., гипсли плато ва тоғ олди текисликларидаги шағалли ва қумшағалли Ч., гипсли плато ва тоғ олди текисликларидаги чағир шағалли гипсли Ч., пасттоғ ва тепаликлардаги тошлоқ Ч., кам карбонатли қумоқ тупроқлар устидаги қумоқ Ч., тоғ этаги текисликларидаги лёссли Ч., тоғ этакларидаги текисликлар ва дарёларнинг қад. дельталари урнидаги гилли тақир Ч., шўр мергель ва гил жинслардан тузилган паст тоғлардаги гилли баланд Ч., денгиз соҳиллари ва шўрхок депрессиялардаги шўрхок Ч.лар. Ч.нинг ўсимлик турлари ўзига хос. Улар қад. тур ҳосил бўлиш марказларидан. Бу ерларда кайнозойгача бўлган эндемиклар кўп тарқалган. Ўсимлик турлари Ч.лар ер юзасининг тузилиши, тупроқ таркиби, намгарчилик миқдорига боғлиқ. Турли қитъалардаги Ч. ўсимликларининг тарқалишида ўхшашлик хусусиятлари ҳам бор; барча ерда ўсимлик сийрак, тури кам, катта майдонларда бир хил ўсимликлар ўсади. Мўътадил минтақаларнинг материк ичкарисидаги Ч.ларида склерофил типдаги ўсимликлар, жумладан, баргсиз бута кўп. Улар орасида эфемер ва эфемероидлар муҳим ўринни эгаллайди. Субтропик ва тропик минтақаларнинг материк ичкарисидаги Ч.ларида ксерофил буталар ва кўп йиллик ўт кўп. Қумли Ч.ларнинг ўсимлик дунёси бир қадар бой, қумшағалли Ч.ларда эса ўсимлик кам бўлади. Шўр қатқалоқ босган Ч.ларда ўсимлик умуман ўсмайди. Субтропик Ч.ларнинг ўсимлик дунёси анча бой. Бу ерларда пакана акация ва эвкалипт лар ўсади, шағал аралаш чағир тошли Ч.ларда шўра ва шўрадошлар учрайди. Океан соҳилларидаги субтропик ва тропик Ч.ларда суккулент типидаги ўсимлик кўп. Осиёнинг мўьтадил минтақа чўлларидаги дарё водийларида барг тўкувчи дарахтлар — туранғил, терак, тол, жийда, субтропик ва тропик минтақалардаги дарё водийларида доим яшил ўсимликлар —пальма ва толгуллар ўсади (яна қ. Чўл зоналари).
Потиҳкамол Ғуломов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.