Çöl çigirtkasi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 178–179-b. — ziyouz.com
Çöl çigirtkasi ÇÖL ÇIGIRTKASI, şistotserka (Schistocerca gregaria L.) — töğriqanotlilar turkumiga mansub haşarot. Q.x. ekinlari uçun xavfli hammaxör zararkunanda. Şim. Afrika, Ğarbiy va Jan. Osiyo mamlakatlarida (Hindistonda ham) tarqalgan. Köplab urçigan yillari Örta Osiyoga Afğonistondan uçib ötişi mumkin. Tana uz. 46— 61 mm. Yakka va gala bölib yaşovçi şakllari mavjud. Gala bölib yaşovçi Ç.ç.ning jinsiy yetilmagani puşti, yetilgani sariq (qora nuqtalari ham bor), yakka yaşovçi Ç.ç.ning liçinkalari sarğiş yoki oç yaşil rangda böladi. Bir yilda 2—3 avlod beradi. 1si jan.da kuzqiş davrida rivojlanadi va voyaga yetgandan söng şimolga qarab uça boşlaydi. Şim. rayonlarda yoş çigirtka voyaga yetadi va 2(bahorgi—yozgi) avlodni boşlab beradi. Bu avlodning rivojlanişi esa jan.da tutaydi. Janub Ç.ç. tuproqqa tuxum qöyadi. Liçinkalari 10—20 sutka utgaç, çiqa boşlaydi; ularning rivojlanişi 30—50 kun davom etadi. Yoğingarçilik boşlanişi bilan çigirtkalar soni keskin kupayadi va areali ham vaqtinça kengayadi. Ç.ç.ning örtaçahar 10— 12 y.da bir marta köplab urçişi aniqlangan. Bu holat zararkunandaning doimiy rivojlanadigan makonlaridagi yoğingarçilik bilan boğliq. Ç.ç.ning zarari ba'zi yillari tabiiy ofat darajasiga yetadi.
Kuraş çoralari: zaharli xöraklar soçiladi, ösimliklarga insektitsidlar sepiladi, şuningdek, Ç.ç. yaşaydigan makonlarida yöqotiladi (yana q. Çigirtka).
Q.: Çigirtka
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧЎЛ ЧИГИРТКАСИ, шистоцерка (Schistocerca gregaria L.) — тўғриқанотлилар туркумига мансуб ҳашарот. Қ.х. экинлари учун хавфли ҳаммахўр зараркунанда. Шим. Африка, Ғарбий ва Жан. Осиё мамлакатларида (Ҳиндистонда ҳам) тарқалган. Кўплаб урчиган йиллари Ўрта Осиёга Афғонистондан учиб ўтиши мумкин. Тана уз. 46— 61 мм. Якка ва гала бўлиб яшовчи шакллари мавжуд. Гала бўлиб яшовчи Ч.ч.нинг жинсий етилмагани пушти, етилгани сариқ (қора нуқталари ҳам бор), якка яшовчи Ч.ч.нинг личинкалари сарғиш ёки оч яшил рангда бўлади. Бир йилда 2—3 авлод беради. 1си жан.да кузқиш даврида ривожланади ва вояга етгандан сўнг шимолга қараб уча бошлайди. Шим. районларда ёш чигиртка вояга етади ва 2(баҳорги—ёзги) авлодни бошлаб беради. Бу авлоднинг ривожланиши эса жан.да тутайди. Жануб Ч.ч. тупроққа тухум қўяди. Личинкалари 10—20 сутка утгач, чиқа бошлайди; уларнинг ривожланиши 30—50 кун давом этади. Ёғингарчилик бошланиши билан чигирткалар сони кескин купаяди ва ареали ҳам вақтинча кенгаяди. Ч.ч.нинг ўртачаҳар 10— 12 й.да бир марта кўплаб урчиши аниқланган. Бу ҳолат зараркунанданинг доимий ривожланадиган маконларидаги ёғингарчилик билан боғлиқ. Ч.ч.нинг зарари баъзи йиллари табиий офат даражасига етади.
Кураш чоралари: заҳарли хўраклар сочилади, ўсимликларга инсектицидлар сепилади, шунингдек, Ч.ч. яшайдиган маконларида йўқотилади (яна қ. Чигиртка).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.