Çorboğ
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 142-b. — ziyouz.com
Çorboğ — şarq mamlakatlarida atrofi devor bilan örab olingan köşk, ayvon, qörğonli tartib asosida tuzilgan boğ. Ç. uçun tekis, suvli, daraxtli joy tanlanadi; notekis (nişabli) joylar poğonapoğona sahnlarga keltiriladi, sun'iy şarşaralar qiliş imkoniyatlari yaratiladi. Ç. murabba yoki törtburçak tarhli bölib, kiriş har 4 tarafning örtalaridan taşkil etiladi; hududi yölka va ariklar yordamida ayrim boğçalarga, boğçalar esa yana öz navbatida çamanzorlarga bölinib, çorçamanlarni taşkil qiladi. Ç. mujassamotining markazini bino (qörğon, köşk) egallaydi. Baland böyli daraxtlar devorga yaqin ekiladi, undan söng mevali daraxtlar va gullar tartib bilan ekiladi, ularning erta bahordan keç kuzgaça oçilib turişiga e'tibor beriladi. Bino mujassamoti Ç.ni turli nuqtalardan köriş imkonini beradigan tarzda, 1— 2 qavatli, markaziy mujassamotli qilib quriladi: örtada atrofini ayvonlar örab olgan çordara xona bölib, 2 qavatga bino burjlaridagi zinalar orqali çiqiladi. Suv inşootlaridan katta ariklar va hovuzga suv keladi, hovuz şakllari hamda favvoraga aloxida e'tibor beriladi. Ç.da, şuningdek, ötov, çodir kabilarni örnatiş uçun joylar ajratiladi. Ç.dagi quşlar (mas, tustovuq, tovus va b.) unga özgaça körk bağişlaydi (Yana q. Boğ tuzit san'ati).
Ç. qadimdan yaratilib kelingan, temuriylar va boburiylar davrida ravnaq topgan (q. Amir Temur boğlari), moxir boğeoz ustalar yetişib çiqqan. Jumladan, 16-a.da yaşagan hirotlik Mirak Sayid Ğiyos boğ rejasini tuziş, yer osti inşootlarini loyihalaşga moxir bölgan, uning Buxoroda ham Ubaydullaxon uçun boğ barpo qilgani manbalardan ma'lum. 13-a. oxiriga oid risolada, 16-a.da qayta köçirştgan «Irşod uzziroat fi ilmilhirosat» risolasida Ç. yaratiş hakida qimmatli ma'lumotlar bayon qilingan, hatto risolaning bir bobi «Köçat, gul, daraxt, muattar ötlar ötkaziş, Ç.ga tartib beriş va uni barpo qilişda izçillikka rioya qiliş» deb ataladi. Risolada Ç.ning eng maqbul turi keltiriladi hamda turli tavsiyalar bilan birga mujassamotda simmetriya, ritm, rang kabi masalalarga aloxida ahamiyat berilib, mevali daraxtlarga keng örin ajratiladi.
Ç. 19-a.ning 2yarmi 20-a.ning boşlarida ham bunyod etilgan (Buxorodagi Sitorai Mohi Xosa, Qöqon xonining Oyim qişloğidagi, Xivadagi Nurullaboy Ç.lari va b.).
Xayrulla Pölatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧОРБОҒ — шарқ мамлакатларида атрофи девор билан ўраб олинган кўшк, айвон, қўрғонли тартиб асосида тузилган боғ. Ч. учун текис, сувли, дарахтли жой танланади; нотекис (нишабли) жойлар поғонапоғона саҳнларга келтирилади, сунъий шаршаралар қилиш имкониятлари яратилади. Ч. мурабба ёки тўртбурчак тарҳли бўлиб, кириш ҳар 4 тарафнинг ўрталаридан ташкил этилади; ҳудуди йўлка ва ариклар ёрдамида айрим боғчаларга, боғчалар эса яна ўз навбатида чаманзорларга бўлиниб, чорчаманларни ташкил қилади. Ч. мужассамотининг марказини бино (қўрғон, кўшк) эгаллайди. Баланд бўйли дарахтлар деворга яқин экилади, ундан сўнг мевали дарахтлар ва гуллар тартиб билан экилади, уларнинг эрта баҳордан кеч кузгача очилиб туришига эътибор берилади. Бино мужассамоти Ч.ни турли нуқталардан кўриш имконини берадиган тарзда, 1— 2 қаватли, марказий мужассамотли қилиб қурилади: ўртада атрофини айвонлар ўраб олган чордара хона бўлиб, 2 қаватга бино буржларидаги зиналар орқали чиқилади. Сув иншоотларидан катта ариклар ва ҳовузга сув келади, ҳовуз шакллари ҳамда фавворага алохида эътибор берилади. Ч.да, шунингдек, ўтов, чодир кабиларни ўрнатиш учун жойлар ажратилади. Ч.даги қушлар (маc, тустовуқ, товус ва б.) унга ўзгача кўрк бағишлайди (Яна қ. Боғ тузит санъати).
Ч. қадимдан яратилиб келинган, темурийлар ва бобурийлар даврида равнақ топган (қ. Амир Темур боғлари), мохир боғеоз усталар етишиб чиққан. Жумладан, 16-а.да яшаган ҳиротлик Мирак Сайид Ғиёс боғ режасини тузиш, ер ости иншоотларини лойиҳалашга мохир бўлган, унинг Бухорода ҳам Убайдуллахон учун боғ барпо қилгани манбалардан маълум. 13-а. охирига оид рисолада, 16-а.да қайта кўчирштган «Иршод уззироат фи илмилҳиросат» рисоласида Ч. яратиш ҳакида қимматли маълумотлар баён қилинган, ҳатто рисоланинг бир боби «Кўчат, гул, дарахт, муаттар ўтлар ўтказиш, Ч.га тартиб бериш ва уни барпо қилишда изчилликка риоя қилиш» деб аталади. Рисолада Ч.нинг энг мақбул тури келтирилади ҳамда турли тавсиялар билан бирга мужассамотда симметрия, ритм, ранг каби масалаларга алохида аҳамият берилиб, мевали дарахтларга кенг ўрин ажратилади.
Ч. 19-а.нинг 2ярми 20-а.нинг бошларида ҳам бунёд этилган (Бухородаги Ситораи Моҳи Хоса, Қўқон хонининг Ойим қишлоғидаги, Хивадаги Нуруллабой Ч.лари ва б.).
Хайрулла Пўлатов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.