Çust
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 170-b. — ziyouz.com
Çust — Namangan viloyati Çuyet tumanidagn şahar, tuman markazi. Farğona vodiysining şim. çekkasida, toğ etagidagi tekislikda, Çuyet soyi sohilida, Namangantn 36 km ğarbda, Çuyet t.y. stansiyasidan 13 km şim.da 1000—1200 m balandlikda joylaşgan. Aholisi 63,8 kişi (2004). Ç. Farğona vodiysining qad. şaharlaridan biridir. Ç.ning şim. çekkasidagi Buonamozor (Bibionamozor) manzilgohi hududidan Çuçt madaniyatiga oid materiallar topilgan. Ç.ning yoşi töğrisida bir qança taxminlar mavjud. Bibiona manzilgohida 1953, 1957, 1959, 1961 y.larda olib borilgan arxeologik qazilma işlari natijasida bu yerdagi madaniyat sönggi jez va ilk temir davriga mansubligi ma'lum böldi. Örta ayerlarda şahar harbiy qal'a sifatida rivojlandi. Boburning otasi Umarşayx Mirzo 1480 y.da Ç.ni öz qarorgohiga aylantirgan. 16-a. boşida Ç. bir neça qörğondan iborat bölib, ular umumiy devor bilan öralgan. 1882 y.da qal'a devorlari buzib taşlandi. Şahar kengayib, 1886 y.dan Ç. Çuyet uyezdi markazi bölgan. Ç.ga oid dastlabki ilmiy ma'lumotlar şarqşunos olim akad. A.F. Middendorfning «Farğona vodiysi oçerklari» da (SanktPeterburg, 1882) uçraydi.
Şahar nomining kelib çiqişi töğrisida tarixçi, tilşunos va toponimisg olimlarning bir qança taxminlari mavjud. Tarixiy manbalardan şahar qad. dan Çuyet va Tuye nomlari bilan ma'lum bölganligi aniqlangan. Mahalliy tilşunos olimlarning fikriça çuyet sözi forsçada «tez», «tezkor» ma'nosini bildiradi. Ç. kadimdan Farğona vodiysining hunarmandçilik markazlaridan biridir. Çustlik temirçilar, töquvçilar, sopol buyum ustalari, zargarlarning mahorati şuhrat qozondi, çust piçoqlari va döppilarining donği keng tarqaldi. 1912 y.da 6 paxta tozalaş, çarm zdlari faoliyat körsatgan. 1926 y.dan Ç. yangi taşkil qilingan Çuyet tumanining markazi böldi. Ç.da «Barion», «Paxta tolasi», «Çustmaş» va b. aksiyadorlik jamiyatlari, «Suvmaş», non zdlari va savdo korxonalari, bosmaxona, közi ojizlar korxonasi, kiçik korxona, mikrofirmalar, quriliş, transport korxonalari va b. faoliyat körsatadi.
Umumiy ta'lim maktablari, şu jumladan, gimnaziyainternat maktabi, sanatoriyinternat maktabi, iqtidorli bolalar internat maktabi, 2 bolalar va musiqa san'at maktablari, 6 kasb hunar kolleji, 3 bolalar va yoşlar sport maktabi, stadion, tennis korti, suziş havzasi, kutubxonalar va klublar, muzey, madaniyat va istirohat boği, tuğrukxona, markaziy tuman kasalxonasi va uning bölimlari işlab turibdi.
Ç. orqali Farğona halqa avtomobil yöli ötadi va şaharni Namangan, Andijon, Pop, Farğona, Kosonsoy, Ğova, Varziq, Olmos, Axça va b. aholi punktlari bilan boğlaydi.
Murodilla Haydarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧУСТ — Наманган вилояти Чует туманидагн шаҳар, туман маркази. Фарғона водийсининг шим. чеккасида, тоғ этагидаги текисликда, Чует сойи соҳилида, Намангантн 36 км ғарбда, Чует т.й. станциясидан 13 км шим.да 1000—1200 м баландликда жойлашган. Аҳолиси 63,8 киши (2004). Ч. Фарғона водийсининг қад. шаҳарларидан биридир. Ч.нинг шим. чеккасидаги Буонамозор (Бибионамозор) манзилгоҳи ҳудудидан Чучт маданиятига оид материаллар топилган. Ч.нинг ёши тўғрисида бир қанча тахминлар мавжуд. Бибиона манзилгоҳида 1953, 1957, 1959, 1961 й.ларда олиб борилган археологик қазилма ишлари натижасида бу ердаги маданият сўнгги жез ва илк темир даврига мансублиги маълум бўлди. Ўрта аерларда шаҳар ҳарбий қалъа сифатида ривожланди. Бобурнинг отаси Умаршайх Мирзо 1480 й.да Ч.ни ўз қароргоҳига айлантирган. 16-а. бошида Ч. бир неча қўрғондан иборат бўлиб, улар умумий девор билан ўралган. 1882 й.да қалъа деворлари бузиб ташланди. Шаҳар кенгайиб, 1886 й.дан Ч. Чует уезди маркази бўлган. Ч.га оид дастлабки илмий маълумотлар шарқшунос олим акад. А.Ф. Миддендорфнинг «Фарғона водийси очерклари» да (СанктПетербург, 1882) учрайди.
Шаҳар номининг келиб чиқиши тўғрисида тарихчи, тилшунос ва топонимисг олимларнинг бир қанча тахминлари мавжуд. Тарихий манбалардан шаҳар қад. дан Чует ва Туе номлари билан маълум бўлганлиги аниқланган. Маҳаллий тилшунос олимларнинг фикрича чует сўзи форсчада «тез», «тезкор» маъносини билдиради. Ч. кадимдан Фарғона водийсининг ҳунармандчилик марказларидан биридир. Чустлик темирчилар, тўқувчилар, сопол буюм усталари, заргарларнинг маҳорати шуҳрат қозонди, чуст пичоқлари ва дўппиларининг донғи кенг тарқалди. 1912 й.да 6 пахта тозалаш, чарм здлари фаолият кўрсатган. 1926 й.дан Ч. янги ташкил қилинган Чует туманининг маркази бўлди. Ч.да «Барион», «Пахта толаси», «Чустмаш» ва б. акциядорлик жамиятлари, «Сувмаш», нон здлари ва савдо корхоналари, босмахона, кўзи ожизлар корхонаси, кичик корхона, микрофирмалар, қурилиш, транспорт корхоналари ва б. фаолият кўрсатади.
Умумий таълим мактаблари, шу жумладан, гимназияинтернат мактаби, санаторийинтернат мактаби, иқтидорли болалар интернат мактаби, 2 болалар ва мусиқа санъат мактаблари, 6 касб ҳунар коллежи, 3 болалар ва ёшлар спорт мактаби, стадион, теннис корти, сузиш ҳавзаси, кутубхоналар ва клублар, музей, маданият ва истироҳат боғи, туғрукхона, марказий туман касалхонаси ва унинг бўлимлари ишлаб турибди.
Ч. орқали Фарғона ҳалқа автомобиль йўли ўтади ва шаҳарни Наманган, Андижон, Поп, Фарғона, Косонсой, Ғова, Варзиқ, Олмос, Ахча ва б. аҳоли пунктлари билан боғлайди.
Муродилла Ҳайдаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.