Çust madaniyati

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 170–171-b. — ziyouz.com

Çust madaniyati - Farğona vodiysidagi köhna dehqonçilik madaniyati (mil. av. 2ming yillik oxirgi çoragi — 1ming yillik boşlari). Dehqonlar suv böyidagi unumdor yerlarni özlaştirilişiga qarab alohida voha yoki guruh tarzida joylaşganlar. Ç.m. yodgorliklari, asosan, Farğona vodiysining şim.şarqiy tumanlarida uçraydi, ularning soni hoz. 80 dan ortiq. Bu madaniyatga taallukli 1yodgorlik 1950 y. toşkentlik arxeologlar M.E.Voronets va V.I.Sprişevskiylar tomonidan hoz. Çust ş. yaqinidan topilgan. Madaniyat nomi şundan (mahalliy aholi Buonamozor deb ataydi). 1953— 61 ylarda V. I. Sprişevskiy Ç.m.da muntazam arxeologik tekşiriş işlari olib borgan. Ç.m.ni keyingi örganilişida SanktPeterburglik olim Yu.A.Zadneprovskiyning xizmatlari katta bölgan. Ç.m.ning ayrim yodgorliklarida (Dalvarzin, Çuyet) mudofaa inşootlari örganilgan. Andijon viloyati, Jalaquduq tumanidagi Dalvarzin vodiysidagi ilk şahar va öziga xos markaz bölgani (mil. av. 12— 7-a.lar) arxeologik jihatdan isbot etilgan.

Hoz. kunda Ç.m.da 3 xil turdagi yaşaş joylari kavlangan: 1) çaylaga öxşaş yengil uylar; 2) yertölalar; 3) ğiştpaxsadan qilingan uylar. Ç.m. sohiblari, asosan, ilk suğorma dehqonçilik (arpa, buğdoy, tariq), çorvaçilik, metall (jez)ga işlov beriş, kulolçilik, töqimaçilik bilan şuğullanganlar; ovçilik, baliq ovlaş ham xöjalikda muhim rol öynagan. Bunga arxeologik yodgorliklarni qaziş paytida topilgan jez piçoqlar, bigizlar, metallga işlov berişda işlatilgan toş qoliplar, töqimaçilikda qöllanilgan suyakdan yasalgan taroqsimon asboblar hamda minglab sopol idişlar guvoxlik bermoqda. Uyrözğor buyumlari içida, ayniqsa, naqşindor sopol idişlar ajralib turadi. Naqşlar, asosan, geometrik şaklda qora, jigarrang böyoq bilan idiş sirtiga berilgan. Ayrim hollarda hayvon tasvirlari (eçki) ham uçraydi. Ç.m. aholisi marhumlarni özlari yaşab turgan joyga (uy içiga va ostonalarga) dafn etişgan. Alohida ajratilgan qabristonlar bölmagan. Marhumlarni yakka va köpçilik qilib ğujanak holda yon tomon bilan kömganlar. Faqat Dalvarzintepada odam suyagi va kallasi alohida, ikkilamçi bor kömilgani qayd etilgan. Bulardan taşqari, uy hayvonlari ham ba'zida odam suyaklari bilan birga kömilgan. Hozirda Ç.m.ning öziga xos mahalliy xususiyatlari va qöşni hududlar [Toşkent vohasidagi Burğuluq (Burganli)] madaniyati, Jan. Uzbekistonning Kuçuktepa madaniyati bilan aloqalari (B.X.Matboboyev) örganilmoqda.

Ad.: Matboboyev B.X., Lokalniye varianti Çustskoy kulturi Fergani, L., 1985; Vaynberg B.I., Staviskiy B.Ya., Istoriya i kultura Sredney Azii v drevnosti, M., 1994.

Boqijon Matboboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧУСТ МАДАНИЯТИ - Фарғона водийсидаги кўҳна деҳқончилик маданияти (мил. ав. 2минг йиллик охирги чораги — 1минг йиллик бошлари). Деҳқонлар сув бўйидаги унумдор ерларни ўзлаштирилишига қараб алоҳида воҳа ёки гуруҳ тарзида жойлашганлар. Ч.м. ёдгорликлари, асосан, Фарғона водийсининг шим.шарқий туманларида учрайди, уларнинг сони ҳоз. 80 дан ортиқ. Бу маданиятга тааллукли 1ёдгорлик 1950 й. тошкентлик археологлар М.Э.Воронец ва В.И.Спришевскийлар томонидан ҳоз. Чуст ш. яқинидан топилган. Маданият номи шундан (маҳаллий аҳоли Буонамозор деб атайди). 1953— 61 йларда В. И. Спришевский Ч.м.да мунтазам археологик текшириш ишлари олиб борган. Ч.м.ни кейинги ўрганилишида СанктПетербурглик олим Ю.А.Заднепровскийнинг хизматлари катта бўлган. Ч.м.нинг айрим ёдгорликларида (Далварзин, Чует) мудофаа иншоотлари ўрганилган. Андижон вилояти, Жалақудуқ туманидаги Далварзин водийсидаги илк шаҳар ва ўзига хос марказ бўлгани (мил. ав. 12— 7-а.лар) археологик жиҳатдан исбот этилган.

Ҳоз. кунда Ч.м.да 3 хил турдаги яшаш жойлари кавланган: 1) чайлага ўхшаш енгил уйлар; 2) ертўлалар; 3) ғиштпахсадан қилинган уйлар. Ч.м. соҳиблари, асосан, илк суғорма деҳқончилик (арпа, буғдой, тариқ), чорвачилик, металл (жез)га ишлов бериш, кулолчилик, тўқимачилик билан шуғулланганлар; овчилик, балиқ овлаш ҳам хўжаликда муҳим роль ўйнаган. Бунга археологик ёдгорликларни қазиш пайтида топилган жез пичоқлар, бигизлар, металлга ишлов беришда ишлатилган тош қолиплар, тўқимачиликда қўлланилган суякдан ясалган тароқсимон асбоблар ҳамда минглаб сопол идишлар гувохлик бермоқда. Уйрўзғор буюмлари ичида, айниқса, нақшиндор сопол идишлар ажралиб туради. Нақшлар, асосан, геометрик шаклда қора, жигарранг бўёқ билан идиш сиртига берилган. Айрим ҳолларда ҳайвон тасвирлари (эчки) ҳам учрайди. Ч.м. аҳолиси марҳумларни ўзлари яшаб турган жойга (уй ичига ва остоналарга) дафн этишган. Алоҳида ажратилган қабристонлар бўлмаган. Марҳумларни якка ва кўпчилик қилиб ғужанак ҳолда ён томон билан кўмганлар. Фақат Далварзинтепада одам суяги ва калласи алоҳида, иккиламчи бор кўмилгани қайд этилган. Булардан ташқари, уй ҳайвонлари ҳам баъзида одам суяклари билан бирга кўмилган. Ҳозирда Ч.м.нинг ўзига хос маҳаллий хусусиятлари ва қўшни ҳудудлар [Тошкент воҳасидаги Бурғулуқ (Бурганли)] маданияти, Жан. Узбекистоннинг Кучуктепа маданияти билан алоқалари (Б.Х.Матбобоев) ўрганилмоқда.

Ад.: Матбобоев Б.Х., Локальные варианты Чустской культуры Ферганы, Л., 1985; Вайнберг Б.И., Ставиский Б.Я., История и культура Средней Азии в древности, М., 1994.

Боқижон Матбобоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.