Çust madaniyati

Çust madaniyati — Farğona vodiysida miloddan avvalgi 2-ming yillikning oxirgi çoragidan 1-ming yillik boşlarigaça yaşagan ötroq dehqonlarning arxeologik madaniyati. Inglizça Vikipediya uni söngi bronza va ilk temir davriga mansub deb, taxminan miloddan avvalgi 1500–900-yillar bilan sanalaydi. Madaniyat nomini hozirgi Çust şahri yaqinida topilgan ilk yodgorlikdan olgan.1

ÖzME'ga köra, birinçi yodgorlikni 1950-yilda toşkentlik arxeologlar M. E. Voronets va V. I. Sprişevskiy aniqlagan; mahalliy aholi bu joyni Buonamozor deb ataydi. 1953–1961-yillarda Sprişevskiy bu yerda muntazam qazişma olib borgan. Keyinçalik madaniyatni örganişga Sankt-Peterburglik arxeolog Yu. A. Zadneprovskiy katta hissa qöşgan, B. X. Matboboyev esa uning mahalliy variantlari va qöşni madaniyatlar bilan aloqalarini tadqiq etgan.

Hozirgaça madaniyatga oid 80 dan ortiq yodgorlik qayd etilgan, ular asosan vodiyning şimoli-şarqiy qismida joylaşgan. ÖzME'ga köra, Dalvarzin va Çuyet kabi manzilgohlarda mudofaa devorlari qoldiqlari örganilgan; Andijon viloyatining Jalaquduq tumanidagi Dalvarzintepa miloddan avvalgi 12–7-asrlarda ilk şahar va mintaqaviy markaz bölgani arxeologik jihatdan isbotlangan.

Dehqonlar suv manbalari yaqinidagi unumdor yerlarni özlaştirib, alohida vohalarda guruh-guruh bölib yaşagan. Qazişmalarda uç xil turar joy topilgan: çaylasimon yengil kulbalar, yertölalar va paxsa-ğiştdan qurilgan uylar. Inglizça Vikipediyaga köra, ayrim manzilgohlar 10 gektardan katta bölgan, ba'zilari tepaliklarda joylaşgan; don saqlaş uçun kavlangan katta çuqurlar köp uçraydi.

Aholi suğorma dehqonçilik bilan şuğullanib, arpa, buğdoy va tariq ekkan. Çorvaçilik, ovçilik va baliqçilik ham muhim örin tutgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uy hayvonlari orasida tuya, eşak, ot, qoramol, qöy va eçki bölgan. ÖzME'ga köra, topilmalar orasida bronza piçoq va bigizlar, metall quyiş uçun toş qoliplar, töqimaçilikda işlatilgan suyak taroqlar va minglab sopol idişlar bor. Qölda yasalgan idişlar qora yoki jigarrang böyoq bilan çizilgan geometrik naqşlar, ba'zan eçki tasvirlari bilan bezatilgan.

Alohida qabristonlar bölmagan: marhumlar turar joyning özida, uy içida yoki ostona yonida, yakka yoki guruh holda, yonboşlatib, oyoqlari bukilgan holda kömilgan. Ba'zan odam suyaklari bilan birga uy hayvonlari ham dafn etilgan, Dalvarzintepada esa suyak va boş suyaklarining ikkilamçi kömilişi qayd etilgan.

ÖzME madaniyatning Toşkent vohasidagi Burğuluq va janubiy Özbekistondagi Kuçuktepa madaniyatlari bilan aloqasini qayd etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, Çust toş asboblari va böyalgan sopoli şarqdagi Şinjon madaniyatlariga öxşaydi; uning aholisi odatda eroniy xalqlarga mansub deb hisoblanadi.