Çust tumani

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 171–172-b. — ziyouz.com

Çust tumani — Namangan viloyatidagi tuman. 1926 y. 29 sent.da taşkil etilgan. Şarqsan Töraqörğon, şim.şarkdan Kosonsoy, jan. va ğarbdan Pop, jan.şarqdan Mingbuloq tumanlari, şim.dan Qirğiziston Respublikasi bilan çegaradoş. Mayd. 0,92 ming km2. Aholisi 198,9 ming kişi (2004). Tumanda 1 şaxar (Çuyet), 11 qişloq fuqarolari yiğini (Axça, Boymoq, Varziq, Karkidon, Karnon, Olmos, Oğasaroy, Şoyon, Şörkent, Ğova, Hisorak) bor. Markazi — Çust ş.

Tabiati. Tuman hududi Çatqol toğlarining etaklaridagi pastbaland tekisliklarda joylaşgan. Köp qismi adir. Bal. 1000—1200 m. Toğlardan oqib tuşadigan soylar (Ğovasoy, Olmossoy, Şataksoy, Rezaksoy, Karkidonsoy va b.) jarliklar hosil qilgan. Jan. qismi Sirdaryoga tutaş bölib, tekislikdan iborat. 1947 y.da işga tuşirilgan Çust kanali Kosonsoy suv ombori suvini 58 km masofaga — Olmos qişloğigaça olib boradi. 1973 y.da suv taqsimlaydigan Ğovasoy gidrouzeli qurildi. Köksaraksoy suv ombori va Çust nasos styasi bor. Ikdimi kontinental. Yillik örtaça tra 1G. Yanv. ning örtaça trasi —1,3°, eng past tra —26°. Iyulning örtaça trasi 25,8°, eng yuqori tra 40°. Yiliga 305 mm yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri 190 kun. Tuproklari tekisliklarda böz tuproq, adirlar qum, toş, lyoss, mergel bilan qrplangan. Yovvoyi ösimliklardan şuvoq, yantoq, dölana, qizilmiya, oqmiya, yovvoyi piyoz, lola va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan böri, tulki, quyon, sutur, qobon uçraydi.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, rus, tatar va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 216,2 kişi. Qişloq aholisi 135,1 ming kişi, şahar aholisi 63,8 ming kişi.

Xöjaligi. Tumanda «Çustmaş», «Paxta tolasi», «Barion» aksiyadorlik jamiyatlari, milliy piçoqlar yasaş, «Suvmaş» korxonalari, q.x. maşinalari uçun ehtiyot qismlar i.ç., asfalt zdlari (Olmos qişloği), badiiy buyumlar, qandolat, tikuvçilik, atlas korxonalari, non, sut zdlari, savdo korxonalari bor. Çust piçoqlari jahon körgazmalarida iştirok etgan. Çust döppilari 1968 y.da NyuDexdi, 1969 y.da Monreal, 1970 y.da Tokio va Poznan ş.laridagi jahon körgazmalarida yuqori baholandi.

Tuman q.x., asosan, paxtaçilikka ixtisoslaşgan. Çorvaçilik, boğdorçilik, tokçilik ham rivojlangan. Tumanda 16 şirkat, 945 fermer, 68 dehqon xöjaligi bor. Ekin maydonlarining 9,7 ming gektariga paxta, 12,3 ming ga yerga galla, 55 ga yerga kartoşka, 128 ga yerga sabzavot, 28 ga yerga poliz ekinlari ekiladi. 4,3 ming ga mevazor, 1,5 ming ga tokzor, 798 ga tutzor, 13 ga mevali köçatzor bilan band. Ç.t. jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 43,4 ming qoramol (şu jumladan, 20^5 ming sigir), 89,9 ming qöy va eçki, şuningdek, parranda ham bokiladi (2003).

Tumanda 69 umumiy ta'lim maktabi, 2 iqtidorli bolalar internati, 2 gimnaziyainternat, sanatoriyinternat maktablari, san'at, musiqa maktablari, 6 kasbhunar kolleji faoliyat körsatadi. 47 kutubxona (306 ming nusxa kitob), 14 klub muassasasi, 2 muzey, san'at saroyi, 6 madaniyat va istirohat boği bor. 3 bolalar va yoşlar sport maktabi, 6 stadion, 2 suv havzasi, 40 sport zali, 36 otiş tiri, 4 tennis korti, 11 futbol maydoni bor. 38 kasalxona (1096 örin), tuğruqxona, poliklinika, dorixona, qişloq vraçlik punkti, 3 feldşerakuşerlik punkti, 3 qişloq davolaş ambulatoriyasi va b. tibbiy muassasalarda 408 vraç va 2031 örta tibbiy xodim işlaydi. Sanatoriy, dam oliş uylari işlab turibdi. Tuman hududi orqali Farğona halqa avtomobil yöli ötadi. Çustdan Namanganga avtobus qatnaydi. 1960 y.dan «Çust haqiqati» tuman gaz. çiqadi (adadi 6,5 ming).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧУСТ ТУМАНИ — Наманган вилоятидаги туман. 1926 й. 29 сент.да ташкил этилган. Шарқцан Тўрақўрғон, шим.шаркдан Косонсой, жан. ва ғарбдан Поп, жан.шарқдан Мингбулоқ туманлари, шим.дан Қирғизистон Республикаси билан чегарадош. Майд. 0,92 минг км2. Аҳолиси 198,9 минг киши (2004). Туманда 1 шахар (Чует), 11 қишлоқ фуқаролари йиғини (Ахча, Боймоқ, Варзиқ, Каркидон, Карнон, Олмос, Оғасарой, Шоён, Шўркент, Ғова, Ҳисорак) бор. Маркази — Чуст ш.

Табиати. Туман ҳудуди Чатқол тоғларининг этакларидаги пастбаланд текисликларда жойлашган. Кўп қисми адир. Бал. 1000—1200 м. Тоғлардан оқиб тушадиган сойлар (Ғовасой, Олмоссой, Шатаксой, Резаксой, Каркидонсой ва б.) жарликлар ҳосил қилган. Жан. қисми Сирдарёга туташ бўлиб, текисликдан иборат. 1947 й.да ишга туширилган Чуст канали Косонсой сув омбори сувини 58 км масофага — Олмос қишлоғигача олиб боради. 1973 й.да сув тақсимлайдиган Ғовасой гидроузели қурилди. Кўксараксой сув омбори ва Чуст насос стяси бор. Икдими континентал. Йиллик ўртача тра 1Г. Янв. нинг ўртача траси —1,3°, энг паст тра —26°. Июлнинг ўртача траси 25,8°, энг юқори тра 40°. Йилига 305 мм ёғин тушади. Вегетация даври 190 кун. Тупроклари текисликларда бўз тупроқ, адирлар қум, тош, лёсс, мергель билан қрпланган. Ёввойи ўсимликлардан шувоқ, янтоқ, дўлана, қизилмия, оқмия, ёввойи пиёз, лола ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, тулки, қуён, сутур, қобон учрайди.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, рус, татар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 216,2 киши. Қишлоқ аҳолиси 135,1 минг киши, шаҳар аҳолиси 63,8 минг киши.

Хўжалиги. Туманда «Чустмаш», «Пахта толаси», «Барион» акциядорлик жамиятлари, миллий пичоқлар ясаш, «Сувмаш» корхоналари, қ.х. машиналари учун эҳтиёт қисмлар и.ч., асфальт здлари (Олмос қишлоғи), бадиий буюмлар, қандолат, тикувчилик, атлас корхоналари, нон, сут здлари, савдо корхоналари бор. Чуст пичоқлари жаҳон кўргазмаларида иштирок этган. Чуст дўппилари 1968 й.да НьюДехди, 1969 й.да Монреаль, 1970 й.да Токио ва Познань ш.ларидаги жаҳон кўргазмаларида юқори баҳоланди.

Туман қ.х., асосан, пахтачиликка ихтисослашган. Чорвачилик, боғдорчилик, токчилик ҳам ривожланган. Туманда 16 ширкат, 945 фермер, 68 деҳқон хўжалиги бор. Экин майдонларининг 9,7 минг гектарига пахта, 12,3 минг га ерга галла, 55 га ерга картошка, 128 га ерга сабзавот, 28 га ерга полиз экинлари экилади. 4,3 минг га мевазор, 1,5 минг га токзор, 798 га тутзор, 13 га мевали кўчатзор билан банд. Ч.т. жамоа ва шахсий хўжаликларида 43,4 минг қорамол (шу жумладан, 20^5 минг сигир), 89,9 минг қўй ва эчки, шунингдек, парранда ҳам бокилади (2003).

Туманда 69 умумий таълим мактаби, 2 иқтидорли болалар интернати, 2 гимназияинтернат, санаторийинтернат мактаблари, санъат, мусиқа мактаблари, 6 касбҳунар коллежи фаолият кўрсатади. 47 кутубхона (306 минг нусха китоб), 14 клуб муассасаси, 2 музей, санъат саройи, 6 маданият ва истироҳат боғи бор. 3 болалар ва ёшлар спорт мактаби, 6 стадион, 2 сув ҳавзаси, 40 спорт зали, 36 отиш тири, 4 теннис корти, 11 футбол майдони бор. 38 касалхона (1096 ўрин), туғруқхона, поликлиника, дорихона, қишлоқ врачлик пункти, 3 фельдшеракушерлик пункти, 3 қишлоқ даволаш амбулаторияси ва б. тиббий муассасаларда 408 врач ва 2031 ўрта тиббий ходим ишлайди. Санаторий, дам олиш уйлари ишлаб турибди. Туман ҳудуди орқали Фарғона ҳалқа автомобиль йўли ўтади. Чустдан Наманганга автобус қатнайди. 1960 й.дан «Чуст ҳақиқати» туман газ. чиқади (адади 6,5 минг).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.