Çuvaşiya

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 158–161-b. — ziyouz.com

Çuvaşiya ÇUVAŞIYA, Çuvaşiya Respublikasi (Çavaş Respublikasi) — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. Şarqiy Yevropa tekisligining şarqida, Volga daryosining örta oqimida joylaşgan. Mayd. 18,3 ming km2. Aholisi 1 mln. 313,9 ming kişi (2002). Poytaxti — Çeboksari ş. 21 tuman, 9 şaxar, 8 şaharça bor.

Davlat tuzumi. Ç. — respublika. Respublika rahbari va ijroiya xrkimiyat boşliği — prezident. Oliy ijroçi hokimiyat organi — Vazirlar Mahkamasi. Oliy qonun çiqaruvçi hokimiyat organi — Davlat kengaşi.

Tabiati. Volga daryosining öng sohili Volga böyi qirlaridan iborat. Şim.şarqiy qismi Çuvaşiya platosi bilan band (bal. 175—227 m.). Platoning Volgaga qaragan yon bağri tik tuşgan, şu qismida jarlik köp. Çap sohili — Zavoljye tekisligi (bal. 50— 70 m)da döngliklar, botqoq va torfli yerlar bor. Foydali qazilmalardan ohaktoş, dolomit, yonuvçi slanets, fosforit va b. bor. Iqlimi mö'tadil kontinental; qişi sovuq, yozi iliq. Yanv.ning örtaça trasi —12°, iyulniki 19°. Yillik yoğin 450 mm. Daryolari Volga havzasiga mansub (Volganing Ç. hududidan ötadigan qismi uz. 127 km). Ç.da çimli podzol va sur tusli örmon tuproklari hamda işqorsizlangan qoratuproqlar tarqalgan. Hududining katta qismi örmonli daşt zonasida, örmonlar (köproq qayin, qarağay, eman, jöka ösadi) 32% maydonni egallagan. Yovvoyi hayvonlardan qönğir ayiq, böri, tulki, tiyin, ondatra, suğur, los, yenotsimon it va b. yaşaydi. Ç.da Çavaş Varmane milliy boği, Prisura qöriqxonasi bor.

Aholisi, asosan, çuvaşlar (67,8%); rus, tatar, mordva va b. ham yaşaydi. Şahar aholisi 60,6%. Davlat tillari — çuvaş va rus tillari. Dindorlarning aksariyati pravoslavlar. Yirik şaharlari: Çeboksari, Novoçeboksarsk, Kanaş.

Tarixi. Ç. hududida neolit davri oxirida finugor qabilalari yaşagan. 10-a.da Örta Volga böyida dastlabki davlat — VolgaKama Bulğoriyasi taşkil topdi. Bu davlat 1243 i. Oltin Örda tarkibiga qöşib olindi. Ç.ning şim. qismiga kelib örnaşgan bulğorlar bilan finugor aholisining aralaşuvi natijasida 15-a.ga kelib çuvaş xalqi şakllandi. 15-a. boşida Oltin Örda parçalanib ketdi, çuvaşlar boşqa xalklar bilan birga 15-a. 1yarmida vujudga kelgan Kozon xonligi tarkibida böldi. 1551 y. çuvaşlar Rossiya tarkibiga kirdilar. 1920 y. iyunda RSFSR tarkibida Ç. muxtor viloyati taşkil etildi. 1925 y. 21 apr.da Çuvaşiya ASSRga aylantirildi. 1990 y. sent. da respublika davlat suvereniteti töğrisida deklaratsiya qabul qilindi va hoz. nomini oldi.

Xöjaligi. Yalpi mahsulot tarkibida sanoat uluşi 31,5%, q.x. 18,5%, quriliş 7%, transport 1,7%, savdo 10,9%ni taşkil etadi. Asosiy sanoat tarmoklari: maşinasozlik va metallsozlik (elektronika jihozlari, töquv stanoklari, elektr yuklagiçlar, traktor va b. işlab çiqariş), kimyo (zaharli ximikatlar, lok, buyok, i.ç.), yengil (jumladan, töqimaçilik), neft kimyosi, örmon, kora metallurgiya, yoğoçsozlik va sellyulozaqoğoz, oziq-ovqat sanoati. Quriliş materiallari işlab çiqariladi. Şumerlya ş.da maxsus avtomobillar zdi, Çeboksarida priborsozlik, elektroapparat, elektr priborlari, elektronika va mexanika, kabel zdlari, mikropayvand uçun maxsus asbob, videokasseta işlab çiqariladigan zd, töqimaçilik maşinalari, sanoat traktorlari va ularga ehtiyot qismlar işlab çiqariladigan zdlar, ipgazlama, trikotaj ktlari, Mariinskiy Posad ş.da kabel zdi, Kanaş ş.da elektr yuklagiçlar zdi, Şumerlya, Kozlovka ş.larida avtofurgon ktlari bor. Yiliga örtaça 7 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Çeboksari GES işlaydi. Asosiy sanoat markazlari: Çeboksari, Novoçeboksarsk, Kanaş, Alatir, Şumerlya.

Kx. göştsut çorvaçiligi va ğalla yetiştirişga ixtisoslaştirilgan. Dehkrnçilikda buğdoy, javdar, suli, ziğir, qand lavlagi, kartoşka va sabzavot yetiştiriladi. Boğdorçilik bilan ham şuğullaniladi. Krramol, çöçqa, qöy boqiladi; parrandaçilik rivojlangan.

Ç.da temir yöllar uz. — 396 km. Muhimt.y. tarmoklari: Saransk—Kanaş— Çeboksari, Moskva—Arzamas— Kanaş— Kozon. Avtomobil yöllari uz. 4424 km. Asosiy avtomagistrallari: Nijniy Novgorod—Çeboksari—Kozon, Ulyanovsk—Çeboksari—YoşkarOla. Volga va Sura daryolarida kema qatnaydi. Asosiy dare portlari: Çeboksari va Novoçeboksarsk. Çeboksarida xalkaro aeroport bor.

Tibbiy xizmati, maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. 1990-y. lar oxirida qar 10 ming aholiga 43 vraç töğri keldi. 20 dan ortiq sanatoriykurort va b. dam oliş muassasalari bor. Ç.dagi 715 umumiy ta'lim maktabida 210 ming, 26 örta maxsus öquv yurtida 20,4 ming öquvçi, 3 oliy öquv yurti (Çuvaşiya universiteti, q.x. akademiyasi, ped. instituti)da 18,8 ming talaba ta'lim oladi. Ç.da milliy akademiya, tarmoq i.t. institutlari faoliyat yuritadi. 700 dan ziyod kutubxona, bir kança klub muassasasi va kinoqurilma, Çeboksarida ulkaşunoslik muzeyi, 750 ga yaqin tarixiy va madaniy yodgorliklar, Ibresi etn. muzeyi (oçiq) bor. Çuvaş va rus tillarida gaz. va jur. naşr etiladi. Mahalliy radio va televiden iyesi çuvaş va rus tillarida eşittiriş hamda körsatuvlar olib boradi.

Adabiyoti 19-a.ning 2yarmida vujudga kelgan. Ungaça boy folklor (epik qissa, tarixiy va maişiy qöşiqlar, ertak, afsonalar) mavjud bölgan. 19- a. örtalaridan birinçi çuvaş tarixçi yozuvçisi, folklorçi va etnograf S.Mixaylov ijod qila boşlagan. 19-a. ning 70-y.larida ma'rifatparvar N.Ya.Yakovlev (1848—1930; 1872 y. «Çuvaşlar uçun alifbe» yaratgan)ning xalq ijodi asosida yaratgan asarlari çuvaş milliy adabiyotining şakllanişida muhim rol öynadi. Uning dastlabki arboblari M.Fyodorov, I.Yurkin. 20-a.ning boşlari va fuqarolar uruşi davrida satirik va dramaturg M.Akimov, demokrat şoir K.Ivanov, dramaturg va kompozitor F.Pavlov, şoirlar N.Şubossinni, N.Şelebi, T.Timki, M.Sespel samarali ijod qildilar. 20—30-y.larda S.Fomin, S.Elger, I.MaksimovKoşkinskiy, M.Trubina, P.Osipov, P.Xuzangay, L.Agakov, Ya.Uxsay, N.Ilbekov va b.ning asarlari yuzaga keldi. 2-jahon uruşi yillari çuvaş yozuvçilari tomonidan vatanparvarlik ruhidagi asarlar yaratildi (M.Uypning «Soldatning onasi» dostoni, 1943; L.Agakovning «Partizan Murat» qissasi, 1943). Uruşdan keyingi va 50— 70-y.larda çuvaş adabiyotida xalqning jang maydonidagi va tinç quriliş davridagi mehnat qahramonligi öz ifodasini topdi (P.Xuzangayning «Ulkan qalb» dostoni, N.Terentyevning «Tölqinlar qirğoqqa uriladi» pyesasi, A.Artelyev, S.Aslan, K.Turxan, A.Yemelyanov, G.Krasnov va b.ning nasriy asarlari, Yu.Semyonov, A.Galkin, G.Yefimov va b.ning şe'rlari). 1934 y. Çuvaşiya yozuvçilar uyuşmasi taşkil etilgan.

Me'morligi va tasviriy san'ati. Ç. hududidan paleolit davriga mansub qarorgoxlarning qoldiqlari, qörğonlarning xarobalari, 10—11-a. larda Volga böyi bulğorlari yaşagan joylar (Tigaşevo qişloğidagi qal'a, Bula, Sivil va Sura daryolari havzasidagi qişloq va b.) topilgan. Ç. Rus davlatiga qöşilgaç (16-a. örtalari), aholi punktlari (Alatir, Çeboksari, Yadrin) quriş boşlandi; ular astasekin şaharlarga aylantirildi. Şaharlarda turli xil inşootlar (jumladan, Çeboksaridagi Vvedenskiy sobori, 1657; 17—18-a.larda bunyod etilgan turar joy binolari) barpo etildi. 19-a.ning 2yarmidan qişloklarda rus xalq me'morligi ta'siri közga taşlanadi. Hoz. davrdagi yirik inşootlar; q.x. instituti (1957; me'mor Ye.Kalaşnikov), Ç. musiqalidrama teatri (1961, me'mor A.Maksimov), «Elektrçi» madaniyat saroyi (1964, me'mor A.Korolkov), savdo markazi (1982, me'mor M.Kudryavsev va b.), hammasi Çeboksari ş.da.

Ç.da qadimdan xalq amaliybezak san'ati (naqş bilan bezab mato töqiş, kaştadözlik, yoğoç öymakorligi, munçoqlardan buyum tayyorlaş, kaşta bilan bezab kiyim tikiş) rivoj togan. 1920-y.lardan rassomlik (M.Spiridonov, N.Sverçkov, Yu.Zaysev), haykaltaroşlik (G.Spiridonov) paydo böla boşladi. Rassomlardan N.Ovçinnikov, N.Karaçarskov, R.Fyodorov, P.Grigoryev, V.Turin, grafiklardan V.Ageyev, B.Yemelyanov, haykaltaroşlardan Yu.Ksenofontov maşhur. 1933 y.dan Ç. rassomlar uyuşmasi mavjud. Musiqasi. Çuvaş xalq qöşiqlari, asosan, bir ovozli va pentatonikaga asoslanadi. Musiqa asboblari: şaxliç (qamişnay), şapar va sarnay (volinkalar), kyosle (gusli), varxan va palnay (tilli), xankarma (buben); keyinçalik skripka va garmon ham urf böla boşladi. Ç.da professonal musiqa 1920-y.lardan vujudga keldi. F.Pavlov, S.Maksimov, V.Vorobyev, G.Liskov birinçi çuvaş kompozitorlaridir. Vokal, vokalsimfonik, simfonik musiqa, sahna musiqa janrlarini rivojlantirişga F.Lukin, G.Xirbyu, G.Lebedov, A.Togayev, F.Vasilyev va b. salmoqli hissa qöşdilar. Ijroçilar örtasida xonandalar I.Vasilyev, A.Toksina, A.Kazakova, T.Çumakova, M.Denisov, dirijyorlardan F.Lukin, G.Lebedev, A.Orlov-Şuzm maşhur. Ç.da Çuvaş musiqali teatri (1959), filarmoniya (1936), aşula va raqs ansambli (1924), Çuvaş radio va televideniyesi xori (1943) faoliyat körsatadi. 1940 y. Çuvaşiya kompozitorlar uyuşmasi tuzilgan.

Teatri. Birinçi çuvaş professional teatri 1918 y. Kozon ş.da tuzilgan va Çuvaş Kuçma teatri deb nomlangan. Bu teatrning taşkil topişi milliy dramaturgiyaning rivojlanişiga sabab böldi. Uning sahnasida birinçi çuvaş pyesalari — M.AkimovAruyning «Bevaqt ölim», F.Pavlovning «Sudda» pyesalari qöyildi. 1920 y. Çuvaş köçma teatri Kozon ş.dan Çeboksariga köçirildi (1933 y.dan akademik teatr, 1959 y.dan K.V.Ivanov nomidagi Çuvaş musiqali drama teatri). 1969 y. undan Musiqa teatri ajralib çiqdi, drama jamoasi esa K. V.Ivanov nomidagi Çuvaş akademik drama teatri deb nomlandi. Bu teatrda turli davrlarda milliy dramaturglar P. Osipov, R.Rjanov va b. xalklar klassiklarining pyesalari sahnalaştirildi. Teatr aktyorlaridan A.Urgalkin, V. Kuzmina, V. Rodionov, V.Yakovlev, L.Rodionov va b. maşhur. Ç.da, şuningdek, Rus drama teatri (1922), yoş tomoşabinlar teatri (1933), qöğirçoq teatri (1943) (hammasi Çeboksari ş.da), boşqa şaharlarda teatrlar bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧУВАШИЯ, Чувашия Республикаси (Чаваш Республикаси) — Россия Федерацияси таркибидаги республика. Шарқий Европа текислигининг шарқида, Волга дарёсининг ўрта оқимида жойлашган. Майд. 18,3 минг км2. Аҳолиси 1 млн. 313,9 минг киши (2002). Пойтахти — Чебоксари ш. 21 туман, 9 шахар, 8 шаҳарча бор.

Давлат тузуми. Ч. — республика. Республика раҳбари ва ижроия хркимият бошлиғи — президент. Олий ижрочи ҳокимият органи — Вазирлар Маҳкамаси. Олий қонун чиқарувчи ҳокимият органи — Давлат кенгаши.

Табиати. Волга дарёсининг ўнг соҳили Волга бўйи қирларидан иборат. Шим.шарқий қисми Чувашия платоси билан банд (бал. 175—227 м.). Платонинг Волгага қараган ён бағри тик тушган, шу қисмида жарлик кўп. Чап соҳили — Заволжье текислиги (бал. 50— 70 м)да дўнгликлар, ботқоқ ва торфли ерлар бор. Фойдали қазилмалардан оҳактош, доломит, ёнувчи сланец, фосфорит ва б. бор. Иқлими мўътадил континентал; қиши совуқ, ёзи илиқ. Янв.нинг ўртача траси —12°, июлники 19°. Йиллик ёғин 450 мм. Дарёлари Волга ҳавзасига мансуб (Волганинг Ч. ҳудудидан ўтадиган қисми уз. 127 км). Ч.да чимли подзол ва сур тусли ўрмон тупроклари ҳамда ишқорсизланган қоратупроқлар тарқалган. Ҳудудининг катта қисми ўрмонли дашт зонасида, ўрмонлар (кўпроқ қайин, қарағай, эман, жўка ўсади) 32% майдонни эгаллаган. Ёввойи ҳайвонлардан қўнғир айиқ, бўри, тулки, тийин, ондатра, суғур, лось, енотсимон ит ва б. яшайди. Ч.да Чаваш Вармане миллий боғи, Присура қўриқхонаси бор.

Аҳолиси, асосан, чувашлар (67,8%); рус, татар, мордва ва б. ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 60,6%. Давлат тиллари — чуваш ва рус тиллари. Диндорларнинг аксарияти православлар. Йирик шаҳарлари: Чебоксари, Новочебоксарск, Канаш.

Тарихи. Ч. ҳудудида неолит даври охирида финугор қабилалари яшаган. 10-а.да Ўрта Волга бўйида дастлабки давлат — ВолгаКама Булғорияси ташкил топди. Бу давлат 1243 и. Олтин Ўрда таркибига қўшиб олинди. Ч.нинг шим. қисмига келиб ўрнашган булғорлар билан финугор аҳолисининг аралашуви натижасида 15-а.га келиб чуваш халқи шаклланди. 15-а. бошида Олтин Ўрда парчаланиб кетди, чувашлар бошқа халклар билан бирга 15-а. 1ярмида вужудга келган Козон хонлиги таркибида бўлди. 1551 й. чувашлар Россия таркибига кирдилар. 1920 й. июнда РСФСР таркибида Ч. мухтор вилояти ташкил этилди. 1925 й. 21 апр.да Чувашия АССРга айлантирилди. 1990 й. сент. да республика давлат суверенитети тўғрисида декларация қабул қилинди ва ҳоз. номини олди.

Хўжалиги. Ялпи маҳсулот таркибида саноат улуши 31,5%, қ.х. 18,5%, қурилиш 7%, транспорт 1,7%, савдо 10,9%ни ташкил этади. Асосий саноат тармоклари: машинасозлик ва металлсозлик (электроника жиҳозлари, тўқув станоклари, электр юклагичлар, трактор ва б. ишлаб чиқариш), кимё (заҳарли химикатлар, лок, буёк, и.ч.), енгил (жумладан, тўқимачилик), нефть кимёси, ўрмон, кора металлургия, ёғочсозлик ва целлюлозақоғоз, озиқ-овқат саноати. Қурилиш материаллари ишлаб чиқарилади. Шумерля ш.да махсус автомобиллар зди, Чебоксарида приборсозлик, электроаппарат, электр приборлари, электроника ва механика, кабель здлари, микропайванд учун махсус асбоб, видеокассета ишлаб чиқариладиган зд, тўқимачилик машиналари, саноат тракторлари ва уларга эҳтиёт қисмлар ишлаб чиқариладиган здлар, ипгазлама, трикотаж ктлари, Мариинский Посад ш.да кабель зди, Канаш ш.да электр юклагичлар зди, Шумерля, Козловка ш.ларида автофургон ктлари бор. Йилига ўртача 7 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Чебоксари ГЭС ишлайди. Асосий саноат марказлари: Чебоксари, Новочебоксарск, Канаш, Алатирь, Шумерля.

Кх. гўштсут чорвачилиги ва ғалла етиштиришга ихтисослаштирилган. Деҳкрнчиликда буғдой, жавдар, сули, зиғир, қанд лавлаги, картошка ва сабзавот етиштирилади. Боғдорчилик билан ҳам шуғулланилади. Кррамол, чўчқа, қўй боқилади; паррандачилик ривожланган.

Ч.да темир йўллар уз. — 396 км. Муҳимт.й. тармоклари: Саранск—Канаш— Чебоксари, Москва—Арзамас— Канаш— Козон. Автомобиль йўллари уз. 4424 км. Асосий автомагистраллари: Нижний Новгород—Чебоксари—Козон, Ульяновск—Чебоксари—ЙошкарОла. Волга ва Сура дарёларида кема қатнайди. Асосий даре портлари: Чебоксари ва Новочебоксарск. Чебоксарида халкаро аэропорт бор.

Тиббий хизмати, маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. 1990-й. лар охирида қар 10 минг аҳолига 43 врач тўғри келди. 20 дан ортиқ санаторийкурорт ва б. дам олиш муассасалари бор. Ч.даги 715 умумий таълим мактабида 210 минг, 26 ўрта махсус ўқув юртида 20,4 минг ўқувчи, 3 олий ўқув юрти (Чувашия университети, қ.х. академияси, пед. институти)да 18,8 минг талаба таълим олади. Ч.да миллий академия, тармоқ и.т. институтлари фаолият юритади. 700 дан зиёд кутубхона, бир канча клуб муассасаси ва киноқурилма, Чебоксарида улкашунослик музейи, 750 га яқин тарихий ва маданий ёдгорликлар, Ибреси этн. музейи (очиқ) бор. Чуваш ва рус тилларида газ. ва жур. нашр этилади. Маҳаллий радио ва телевиден иеси чуваш ва рус тилларида эшиттириш ҳамда кўрсатувлар олиб боради.

Адабиёти 19-а.нинг 2ярмида вужудга келган. Унгача бой фольклор (эпик қисса, тарихий ва маиший қўшиқлар, эртак, афсоналар) мавжуд бўлган. 19- а. ўрталаридан биринчи чуваш тарихчи ёзувчиси, фольклорчи ва этнограф С.Михайлов ижод қила бошлаган. 19-а. нинг 70-й.ларида маърифатпарвар Н.Я.Яковлев (1848—1930; 1872 й. «Чувашлар учун алифбе» яратган)нинг халқ ижоди асосида яратган асарлари чуваш миллий адабиётининг шаклланишида муҳим роль ўйнади. Унинг дастлабки арбоблари М.Фёдоров, И.Юркин. 20-а.нинг бошлари ва фуқаролар уруши даврида сатирик ва драматург М.Акимов, демократ шоир К.Иванов, драматург ва композитор Ф.Павлов, шоирлар Н.Шубоссинни, Н.Шелеби, Т.Тимки, М.Сеспель самарали ижод қилдилар. 20—30-й.ларда С.Фомин, С.Эльгер, И.МаксимовКошкинский, М.Трубина, П.Осипов, П.Хузангай, Л.Агаков, Я.Ухсай, Н.Ильбеков ва б.нинг асарлари юзага келди. 2-жаҳон уруши йиллари чуваш ёзувчилари томонидан ватанпарварлик руҳидаги асарлар яратилди (М.Уйпнинг «Солдатнинг онаси» достони, 1943; Л.Агаковнинг «Партизан Мурат» қиссаси, 1943). Урушдан кейинги ва 50— 70-й.ларда чуваш адабиётида халқнинг жанг майдонидаги ва тинч қурилиш давридаги меҳнат қаҳрамонлиги ўз ифодасини топди (П.Хузангайнинг «Улкан қалб» достони, Н.Терентьевнинг «Тўлқинлар қирғоққа урилади» пьесаси, А.Артельев, С.Аслан, К.Турхан, А.Емельянов, Г.Краснов ва б.нинг насрий асарлари, Ю.Семёнов, А.Галкин, Г.Ефимов ва б.нинг шеърлари). 1934 й. Чувашия ёзувчилар уюшмаси ташкил этилган.

Меъморлиги ва тасвирий санъати. Ч. ҳудудидан палеолит даврига мансуб қароргохларнинг қолдиқлари, қўрғонларнинг харобалари, 10—11-а. ларда Волга бўйи булғорлари яшаган жойлар (Тигашево қишлоғидаги қалъа, Була, Цивиль ва Сура дарёлари ҳавзасидаги қишлоқ ва б.) топилган. Ч. Русь давлатига қўшилгач (16-а. ўрталари), аҳоли пунктлари (Алатирь, Чебоксари, Ядрин) қуриш бошланди; улар астасекин шаҳарларга айлантирилди. Шаҳарларда турли хил иншоотлар (жумладан, Чебоксаридаги Введенский собори, 1657; 17—18-а.ларда бунёд этилган турар жой бинолари) барпо этилди. 19-а.нинг 2ярмидан қишлокларда рус халқ меъморлиги таъсири кўзга ташланади. Ҳоз. даврдаги йирик иншоотлар; қ.х. институти (1957; меъмор Е.Калашников), Ч. мусиқалидрама театри (1961, меъмор А.Максимов), «Электрчи» маданият саройи (1964, меъмор А.Корольков), савдо маркази (1982, меъмор М.Кудрявцев ва б.), ҳаммаси Чебоксари ш.да.

Ч.да қадимдан халқ амалийбезак санъати (нақш билан безаб мато тўқиш, каштадўзлик, ёғоч ўймакорлиги, мунчоқлардан буюм тайёрлаш, кашта билан безаб кийим тикиш) ривож тоган. 1920-й.лардан рассомлик (М.Спиридонов, Н.Сверчков, Ю.Зайцев), ҳайкалтарошлик (Г.Спиридонов) пайдо бўла бошлади. Рассомлардан Н.Овчинников, Н.Карачарсков, Р.Фёдоров, П.Григорьев, В.Турин, графиклардан В.Агеев, Б.Емельянов, ҳайкалтарошлардан Ю.Ксенофонтов машҳур. 1933 й.дан Ч. рассомлар уюшмаси мавжуд. Мусиқаси. Чуваш халқ қўшиқлари, асосан, бир овозли ва пентатоникага асосланади. Мусиқа асбоблари: шахлич (қамишнай), шапар ва сарнай (волинкалар), кёсле (гусли), вархан ва палнай (тилли), ханкарма (бубен); кейинчалик скрипка ва гармон ҳам урф бўла бошлади. Ч.да профессонал мусиқа 1920-й.лардан вужудга келди. Ф.Павлов, С.Максимов, В.Воробьев, Г.Лисков биринчи чуваш композиторларидир. Вокал, вокалсимфоник, симфоник мусиқа, саҳна мусиқа жанрларини ривожлантиришга Ф.Лукин, Г.Хирбю, Г.Лебедов, А.Тогаев, Ф.Васильев ва б. салмоқли ҳисса қўшдилар. Ижрочилар ўртасида хонандалар И.Васильев, А.Токсина, А.Казакова, Т.Чумакова, М.Денисов, дирижёрлардан Ф.Лукин, Г.Лебедев, А.Орлов-Шузьм машҳур. Ч.да Чуваш мусиқали театри (1959), филармония (1936), ашула ва рақс ансамбли (1924), Чуваш радио ва телевидениеси хори (1943) фаолият кўрсатади. 1940 й. Чувашия композиторлар уюшмаси тузилган.

Театри. Биринчи чуваш профессионал театри 1918 й. Козон ш.да тузилган ва Чуваш Кучма театри деб номланган. Бу театрнинг ташкил топиши миллий драматургиянинг ривожланишига сабаб бўлди. Унинг саҳнасида биринчи чуваш пьесалари — М.АкимовАруйнинг «Бевақт ўлим», Ф.Павловнинг «Судда» пьесалари қўйилди. 1920 й. Чуваш кўчма театри Козон ш.дан Чебоксарига кўчирилди (1933 й.дан академик театр, 1959 й.дан К.В.Иванов номидаги Чуваш мусиқали драма театри). 1969 й. ундан Мусиқа театри ажралиб чиқди, драма жамоаси эса К. В.Иванов номидаги Чуваш академик драма театри деб номланди. Бу театрда турли даврларда миллий драматурглар П. Осипов, Р.Ржанов ва б. халклар классикларининг пьесалари саҳналаштирилди. Театр актёрларидан А.Ургалкин, В. Кузьмина, В. Родионов, В.Яковлев, Л.Родионов ва б. машҳур. Ч.да, шунингдек, Рус драма театри (1922), ёш томошабинлар театри (1933), қўғирчоқ театри (1943) (ҳаммаси Чебоксари ш.да), бошқа шаҳарларда театрлар бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.