Çuvaşiya

Çuvaşiya, rasmiy nomi Çuvaş Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika, çuvaş xalqining tarixiy vatani. U Şarqiy Yevropa tekisligining şarqida, Volga daryosining örta oqimi böyida joylaşgan. Poytaxti — Çeboksari şahri. ÖzME'ga köra, respublika maydoni 18,3 ming km². Inglizça Vikipediyaga köra, 2010-yilgi aholi röyxatida bu yerda 1 251 619 kişi qayd etilgan; hududi katta bölmasa-da, respublika Rossiyaning aholisi eng ziç joylaşgan mintaqalaridan biri hisoblanadi.12

Rusça Vikipediyaga köra, Çuvaşiya asosan Volganing öng qirğoğida, uning irmoqlari Sura va Sviyaga oraliğida yotadi; şimoldan janubga 190 km, ğarbdan şarqqa 160 km ga çözilgan. Ğarbda Nijniy Novgorod viloyati, şimolda Mariy El, şarqda Tatariston, janubi-ğarbda Mordoviya, janubda Ulyanovsk viloyati bilan çegaradoş. ÖzME ta'kidlaşiça, Volganing öng sohili jarlar köp bölgan qirlardan iborat, şimoli-şarqda Çuvaşiya platosi kötarilgan, çap sohilda esa botqoq va torfli pastqam tekislik yastanadi. Eng baland nuqta janubda, Volgaböyi qirlarida — 286,6 m.

Iqlimi mö'tadil kontinental: qişi sovuq, yozi iliq. Rusça Vikipediyaga köra, yanvarning örtaça harorati −13 °C atrofida, iyulniki +20 °C ga yaqin, yillik yoğin 530–570 mm. Inglizça Vikipediyada respublikada ikki mingdan ortiq daryo va 400 ga yaqin köl borligi aytiladi. Yer ostidan fosforit, yonuvçi slanets, torf, ohaktoş va dolomit qazib olinadi. Hududning katta qismi örmonli daşt zonasiga tuşadi, örmonlar maydonning qariyb uçdan bir qismini band etadi. Muhofaza etiladigan hududlar orasida «Çavaş Varmane» milliy boği (1993) va Prisura qöriqxonasi (1995) bor.

Respublikada asosan çuvaşlar yaşaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, 2021-yilgi röyxatda ularning uluşi 63,7 foiz, ruslarniki 30,7 foiz, tatarlarniki 2,7 foiz bölgan. Davlat tillari — turkiy tillarning bulğor guruhiga mansub çuvaş tili va rus tili. Dindorlarning köpçiligi pravoslav xristianlar, oz qismi (asosan tatarlar) musulmonlar; bir qism aholi çuvaşlarning qadimgi xalq e'tiqodini saqlab qolgan. Yirik şaharlari — Çeboksari, Novoçeboksarsk, Kanaş, Alatir va Şumerlya.

ÖzME'ga köra, neolit oxirida bu yerlarda fin-ugor qabilalari yaşagan. X asrda Örta Volgaböyida Volga-Kama Bulğoriyasi davlati vujudga kelgan, XIII asr örtalarida esa Oltin Örda tarkibiga kirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, çuvaşlarning ajdodlari — Şimoliy Kavkazdan kelgan bulğor va suvar qabilalari bölib, islomni qabul qilmagan bulğorlar mahalliy fin-ugor xalqlari bilan aralaşib ketgan; ÖzME bu jarayon XV asrga kelib yakunlanganini qayd etadi. Oltin Örda parçalangaç, hudud Qozon xonligiga qaragan. 1551–1552-yillarda çuvaşlar Moskva davlati hukmini tan olgan.

XVII–XIX asrlarda pravoslav çerkovi missionerlari çuvaşlar orasida xristianlikni yoygan va çuvaş yozuvini işlab çiqqan. 1920-yil iyunda Çuvaş muxtor viloyati tuzilgan, 1925-yil aprelda u avtonom sovet respublikasiga aylantirilgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1990-yil 24-oktabrda davlat suvereniteti haqidagi deklaratsiya qabul qilingan, 1992-yildan respublika hozirgi nomi bilan ataladi.

Respublika öz konstitutsiyasiga ega. Qonun çiqaruvçi organ — Davlat kengaşi, ijroiya hokimiyatni hukumat amalga oşiradi va unga respublika rahbari boşçilik qiladi.

ÖzME ma'lumotiga köra, sanoatda maşinasozlik va metallga işlov beriş, elektrotexnika va priborsozlik, kimyo, töqimaçilik, yoğoçsozlik va oziq-ovqat tarmoqlari yetakçi. Volgada Çeboksari GESi işlaydi. Qişloq xöjaligida ğalla, kartoşka, qand lavlagi yetiştiriladi, sut-göşt çorvaçiligi va parrandaçilik rivojlangan, boğdorçilik bilan ham şuğullaniladi. Respublikadan Moskva — Qozon temir yöli va avtomagistrali ötadi, Volga va Surada kema qatnaydi, Çeboksarida xalqaro aeroport bor.

Çuvaş yozma adabiyoti XIX asrning ikkinçi yarmida şakllangan; ÖzME'ga köra, bunda 1872-yilda çuvaş alifbosini tuzgan ma'rifatparvar Ivan Yakovlevning xizmati katta. Milliy adabiyotning taniqli vakillari — şoirlar Konstantin Ivanov va Mixail Sespel. Çuvaş xalq qöşiqlari pentatonikaga asoslanadi; şapar (volinka), kyosle (gusli) kabi milliy çolğular bor. Inglizça Vikipediyaga köra, respublikada beşta oliy öquv yurti, jumladan, Çuvaş davlat universiteti faoliyat yuritadi. Birinçi professional çuvaş teatri 1918-yilda Qozonda tuzilib, 1920-yilda Çeboksariga köçirilgan.