Dalvarzin çöli
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 56–57-b. — ziyouz.com
Dalvarzin çöli - Toşkent viloyatidagi çöl, Sirdaryoning örta oqimi sohili b-n Möğultoğ va Oltintepa toğlari etaklari oraliğida joylaşgan. Relyefi gil va qumlardan tarkib topgan past-baland tekislikdan iborat. Yanv.ning örtaça t-rasi —1°, iyulniki 30°. Sovuq bulmaydigan kunlar 210 kun. D. ç.ning nam ötloq tuproğida çirindi köp. Markaziy qismi oç tusli kaştan tuproqdan iborat. Qum, şörxok va şağalli yerlar ham uçraydi. Şim. va şarqiy qismidagi toğ oldi Kakayalar S Nasos stansiyalari «—g Gidrouzellar qiya tekisliklarining tuproği serunum böz tuproq. D. ç. bahorda boşokli har xil ösimliklar, jumladan rangöt, qönğirboş b-n qoplanadi. Uşbu hududda Sirdaryoning öig qirğoğidan boşlab şarq tomon 4 ta akkumulyativ terrasa mavjud bölib, bal. 350 m dan 275 m gaça özgaradi. 4-terrasa eng qad. bölib, jan.da Yuqori Dalvarzin kanalining boş qismida ayrim joylardagina qoldiq holda uçraydi, 3-terrasasi katta hududni eğallaydi, uning eni jan.da 16 km, şarqiy çegarasi Dalvarzin kapali özani böylab yönalgan. U şim. tomon davom etib, Çanoq qişloği yaqinida Ohangaron daryosining 3-terrasasi b-n tutaşadi. 3-terrasa quyida joylaşgan 2-terrasadan bal. 10—15 m bölgan qiyalik b-n aniq ajralib turadi. 3-terrasaning yuzasi tekis bölib, daryo tomon bir oz qiyaroq. Şim.da tekislik qum tepalari, qum marzalari hamda botiqlar b-n murakkablaşgan. 2-terrasa çölning şim. ğarbida yaxşi ifodalangan, eni 14 km. Yuzasi tekisroq, şuningdek, daryoning taqasimon qoldiq özanlari uçraydi. Ularning ba'zilari hozir köl. 1-terrasa kambar (1,5—2 km), daryo özani böylab joylaşgan, yuzasi tölqinsimon tekislikdan iborat.
Terrasalar qalin lyoss, qumoq, qumloq, şağal toş va qumning özaro aralaşmasidan tuzilgan. Dağal jinslarning qalinligi 50—60 m. Terrasalarda yotqiziklarning litologik tarkibi vodiy böylab jan.dan şim. tomon özgarib, qumloq, qumoq va gilning salmoği ortib boradi. Şu sababli grunt suvlarining sathi ham jan.da 10 m dan şim.da 1—2 m gaça (Dalvarzin köli va botqoqliklarda). Quyi terrasalarda Funt suvlari sathi asosan 1—2 m da joylaşgan. Suvning minerallaşuv darajasi ham jan.dan şim. tomon ortib boradi (har litrda 1—3 g dan 10—12 g gaça va undan ortiq).
D.ç.ning asosiy qismi özlaştirilib, dehqonçilikda foydalanilmoqda. Örtöqli va Qumli taşlama kollektorlari zovur suvlarini yiğib Sirdaryoga taşlaydi. Yuqori terrasalarda suğoriladigan böz, böz-ötloq va ötloqböz, quyi terrasalarda esa suğoriladigan ötloq, ayrim joylarda botqoq (Sirdaryo böylarida) tuproqlar mavjud. Tuproklarning grunt suvlarini yer yuziga yaqin bölgan joylarida şörlaniş yuqori.
Asom Rafiqov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАЛВАРЗИН ЧЎЛИ - Тошкент вилоятидаги чўл, Сирдарёнинг ўрта оқими соҳили б-н Мўғултоғ ва Олтинтепа тоғлари этаклари оралиғида жойлашган. Рельефи гил ва қумлардан таркиб топган паст-баланд текисликдан иборат. Янв.нинг ўртача т-раси —1°, июлники 30°. Совуқ булмайдиган кунлар 210 кун. Д. ч.нинг нам ўтлоқ тупроғида чиринди кўп. Марказий қисми оч тусли каштан тупроқдан иборат. Қум, шўрхок ва шағалли ерлар ҳам учрайди. Шим. ва шарқий қисмидаги тоғ олди Какаялар С Насос станциялари «—г Гидроузеллар қия текисликларининг тупроғи серунум бўз тупроқ. Д. ч. баҳорда бошокли ҳар хил ўсимликлар, жумладан рангўт, қўнғирбош б-н қопланади. Ушбу ҳудудда Сирдарёнинг ўиг қирғоғидан бошлаб шарқ томон 4 та аккумулятив терраса мавжуд бўлиб, бал. 350 м дан 275 м гача ўзгаради. 4-терраса энг қад. бўлиб, жан.да Юқори Далварзин каналининг бош қисмида айрим жойлардагина қолдиқ ҳолда учрайди, 3-террасаси катта ҳудудни эғаллайди, унинг эни жан.да 16 км, шарқий чегараси Далварзин капали ўзани бўйлаб йўналган. У шим. томон давом этиб, Чаноқ қишлоғи яқинида Оҳангарон дарёсининг 3-террасаси б-н туташади. 3-терраса қуйида жойлашган 2-террасадан бал. 10—15 м бўлган қиялик б-н аниқ ажралиб туради. 3-террасанинг юзаси текис бўлиб, дарё томон бир оз қияроқ. Шим.да текислик қум тепалари, қум марзалари ҳамда ботиқлар б-н мураккаблашган. 2-терраса чўлнинг шим. ғарбида яхши ифодаланган, эни 14 км. Юзаси текисроқ, шунингдек, дарёнинг тақасимон қолдиқ ўзанлари учрайди. Уларнинг баъзилари ҳозир кўл. 1-терраса камбар (1,5—2 км), дарё ўзани бўйлаб жойлашган, юзаси тўлқинсимон текисликдан иборат.
Террасалар қалин лёсс, қумоқ, қумлоқ, шағал тош ва қумнинг ўзаро аралашмасидан тузилган. Дағал жинсларнинг қалинлиги 50—60 м. Террасаларда ётқизикларнинг литологик таркиби водий бўйлаб жан.дан шим. томон ўзгариб, қумлоқ, қумоқ ва гилнинг салмоғи ортиб боради. Шу сабабли грунт сувларининг сатҳи ҳам жан.да 10 м дан шим.да 1—2 м гача (Далварзин кўли ва ботқоқликларда). Қуйи террасаларда Фунт сувлари сатҳи асосан 1—2 м да жойлашган. Сувнинг минераллашув даражаси ҳам жан.дан шим. томон ортиб боради (ҳар литрда 1—3 г дан 10—12 г гача ва ундан ортиқ).
Д.ч.нинг асосий қисми ўзлаштирилиб, деҳқончиликда фойдаланилмоқда. Ўртўқли ва Қумли ташлама коллекторлари зовур сувларини йиғиб Сирдарёга ташлайди. Юқори террасаларда суғориладиган бўз, бўз-ўтлоқ ва ўтлоқбўз, қуйи террасаларда эса суғориладиган ўтлоқ, айрим жойларда ботқоқ (Сирдарё бўйларида) тупроқлар мавжуд. Тупрокларнинг грунт сувларини ер юзига яқин бўлган жойларида шўрланиш юқори.
Асом Рафиқов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.