Dalvarzin çöli

Dalvarzin çöli — Toşkent viloyatidagi çöl. ÖzME'ga köra, u Sirdaryoning örta oqimi böyidagi sohil bilan Möğultoğ va Oltintepa toğlarining etaklari oraliğida yotadi. Hududning köp qismi bugungi kunda özlaştirilgan va suğorma dehqonçilikda foydalaniladi.

Çöl yuzasi gil va qumdan tarkib topgan, past-baland, notekis tekislikdan iborat. ÖzME'ga köra, Sirdaryoning öng qirğoğidan şarqqa tomon tört poğona — akkumulyativ terrasa ajratiladi, ularning balandligi 350 metrdan 275 metrgaça pasayadi. Eng qadimgisi bölgan törtinçi terrasa faqat janubda, Yuqori Dalvarzin kanalining boşlanişi atrofida qoldiq parçalar holida saqlangan. Uçinçi terrasa eng keng maydonni egallaydi: janubda uning kengligi 16 km ga yetadi, şimolda esa Çanoq qişloği yonida Ohangaron daryosining tegişli terrasasi bilan qöşiladi. U pastdagi ikkinçi terrasadan 10–15 metrlik yon bağir bilan ajralib turadi, şimoliy qismida qum tepalari va botiqlar uçraydi. Ikkinçi terrasa çölning şimoli-ğarbida yaxşi ifodalangan, eni 14 km atrofida; unda daryoning taqasimon eski özanlari bor, ulardan ba'zilari köllarga aylangan. Birinçi terrasa daryo özani böylab 1,5–2 km kenglikdagi tor tasma şaklida çozilgan.

Terrasalar lyoss, qumoq, qumloq, şağal va qum qatlamlaridan tuzilgan, yirik jinslar qalinligi 50–60 metrga boradi. Janubdan şimolga tomon yotqiziqlarda mayda zarrali jinslar uluşi ortadi. ÖzME'ga köra, şu sababli grunt suvlari ham janubda 10 metr çuqurlikda yotsa, şimolda, Dalvarzin köli va botqoqliklar atrofida, 1–2 metrgaça kötariladi, ularning şörligi esa bir litrda 1–3 grammdan 10–12 grammgaça va undan ortiq miqdorgaça ösadi.

ÖzME'ga köra, yanvarda örtaça harorat −1 °C, iyulda 30 °C atrofida, sovuqsiz davr 210 kun davom etadi. Çölning markaziy qismida oç tusli tuproqlar, şimoliy va şarqiy toğoldi qiya tekisliklarida unumdor böz tuproqlar tarqalgan; qumli, şörxok va şağalli yerlar ham bor. Bahorda yer yuzasini rangöt, qönğirboş singari boşoqli ötlar qoplaydi.

Çölning asosiy qismi suğorilib, ekin maydonlariga aylantirilgan. Yuqori terrasalarda suğoriladigan böz va böz-ötloq, quyi terrasalarda ötloq, Sirdaryo böyida esa botqoq tuproqlar uçraydi. Grunt suvlari yaqin joylarda tuproq şörlanişi kuçli, şuning uçun Örtöqli va Qumli kollektorlari zovur suvlarini töplab Sirdaryoga oqizadi.