Danğara tumani
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 80–81-b. — ziyouz.com
Danğara tumani — Farğona viloyatidagi tuman. 1939 y. 10 fev.da taşkil etilgan (1962 y. 24 dek.da Pop tumani b-n birlaştirilgan. 1970 y. 7 dek.da qayta tuzilgan). D. t. viloyatning Buvayda, Uçköprik, Özbekistan, Furqat tumanlari, Qöqon ş., Namangan viloyatining Pop tumani, Tojikiston Respublikasining Aşt tumani b-n çegaradoş. Mayd. 0,45 ming km2. Aholisi 122,4 ming kişi (2000). D. t.da 1 şaharça (Danğara), 8 qişloq fuqarolari yiğini (Mulkobod, Naymança, Oqjar, Sanam, Taypoq, Çinobod, Qiyali, Ğalaba) bor. Markazi — Danğara şaharçasi.
Tabiati. D. t. relyefi asosan tekislik. Uning jan.-ğarbiy qismi Söx yoyilmasining şim.-ğarbiy çekkasida, şim.-ğarbiy qismi esa Sirdaryoning birinçi va ikkinçi terrasalarida joylaşgan. Törtlamçi davrning gil, qumoq va qumlari tarqalgan. Tumanning şim.-ğarbida barxan, döng qumlar bor. Iqlimi kontinental iqlim. Yozi issiq, qişi birmunça yumşoq. Iyulning örtaça t-rasi 26,8°, yanv.niki —2,2°. Vegetatsiya davri 220 kun. Yiliga örtaça 110 mm yoğin tuşadi. Bahor va kuzda kuçli «Qöqon şamoli» esadi. D. t.da Naymansoy, Oqtepasoy, Urganji ariqlari bor. Tuman hududidan Sirdaryo oqib ötadi. Sirdaryo suvi Abdusamat va Olxamak nasos st-yalari orqali çiqariladi. Artezian va drenaj quduqlari yordamida yer osti suvlaridan ham foydalaniladi. Tuproqlari asosan suğoriladigan ötloq, qumli ötloq va şörxoklardan iborat. Yovvoyi ösimliklardan qumliklarda saksovul, qandim, yulğun, pastqamliklarda yantoq, şuvoq, oqboş, şörxoklarda qorabaroq, baliqköz, törğayöt, Sirdaryo sohillarida turanğil, tol, çinğil va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan çiyaböri, tulki, böri, töqay muşugi, kemiruvçilar, quşlardan çumçuq, hind maynasi, törğay, ördak, qaşqaldoq, qirğovul va b. yaşaydi.
Aholisi, asosan özbeklar, şuningdek, tojik, tatar, rus va b. millat vakillari ham yaşaydi. 1 km2 ga örtaça 272 kişi töğri keladi. Aholining 90% dan köproği qişloqlarda istiqomat qiladi.
Xöjaligi, asosan paxta yetiştirişga ixtisoslaşgan. Pillaçilik, ğallaçilik, boğdorçilik, çorvaçilik, baliqçilik, asalariçilik rivojlangan. Q. x.da foydalaniladigan yerlar mayd. 32,5 ming ga. D. t.dagi jamoa va şaxsiy xöjaliklarda 13 ming qoramol, 16 ming qöy-eçki, 15 ming parranda boqiladi. 6 sanoat korxonasi, 10 quriliş-ta'mirlaş taşkiloti, 2 avtokorxona, 9 savdo va tayyorlov şoxobçasi, bördoqiçilik bazalari, örmon va baliqçilik xöjaliklari mavjud. 1997 y.da Soyşildir tikuvçilik f-kasi, Danğara konserva z-di işga tuşirildi. 330 dan ortiq kiçik korxonada turli mahsulotlar işlab çiqariladi. D. t.da 1 jamoa xöjaligi, 5 şirkat mavjud.
D. t.dan Toşkent—Öş—Qaşqar, Qöqon—Xöjand, Qöqon —Namangan, Qöqon—Jomaşuy avtomobil yöllari ötgan. 40 ga yaqin umumiy ta'lim maktabi, 2 kollej bor. D. t.da 6 madaniyat saroyi, 53 kutubxona, 67 soğliqni saqlaş muassasasi, 6 kasalxona mavjud. 1941 y.dan «Ğalaba» tuman gaz. çiqadi (adadi 5496).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАНҒАРА ТУМАНИ — Фарғона вилоятидаги туман. 1939 й. 10 фев.да ташкил этилган (1962 й. 24 дек.да Поп тумани б-н бирлаштирилган. 1970 й. 7 дек.да қайта тузилган). Д. т. вилоятнинг Бувайда, Учкўприк, Ўзбекистан, Фурқат туманлари, Қўқон ш., Наманган вилоятининг Поп тумани, Тожикистон Республикасининг Ашт тумани б-н чегарадош. Майд. 0,45 минг км2. Аҳолиси 122,4 минг киши (2000). Д. т.да 1 шаҳарча (Данғара), 8 қишлоқ фуқаролари йиғини (Мулкобод, Найманча, Оқжар, Санам, Тайпоқ, Чинобод, Қияли, Ғалаба) бор. Маркази — Данғара шаҳарчаси.
Табиати. Д. т. рельефи асосан текислик. Унинг жан.-ғарбий қисми Сўх ёйилмасининг шим.-ғарбий чеккасида, шим.-ғарбий қисми эса Сирдарёнинг биринчи ва иккинчи террасаларида жойлашган. Тўртламчи даврнинг гил, қумоқ ва қумлари тарқалган. Туманнинг шим.-ғарбида бархан, дўнг қумлар бор. Иқлими континентал иқлим. Ёзи иссиқ, қиши бирмунча юмшоқ. Июлнинг ўртача т-раси 26,8°, янв.ники —2,2°. Вегетация даври 220 кун. Йилига ўртача 110 мм ёғин тушади. Баҳор ва кузда кучли «Қўқон шамоли» эсади. Д. т.да Наймансой, Оқтепасой, Урганжи ариқлари бор. Туман ҳудудидан Сирдарё оқиб ўтади. Сирдарё суви Абдусамат ва Олхамак насос ст-ялари орқали чиқарилади. Артезиан ва дренаж қудуқлари ёрдамида ер ости сувларидан ҳам фойдаланилади. Тупроқлари асосан суғориладиган ўтлоқ, қумли ўтлоқ ва шўрхоклардан иборат. Ёввойи ўсимликлардан қумликларда саксовул, қандим, юлғун, пастқамликларда янтоқ, шувоқ, оқбош, шўрхокларда қорабароқ, балиқкўз, тўрғайўт, Сирдарё соҳилларида туранғил, тол, чинғил ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан чиябўри, тулки, бўри, тўқай мушуги, кемирувчилар, қушлардан чумчуқ, ҳинд майнаси, тўрғай, ўрдак, қашқалдоқ, қирғовул ва б. яшайди.
Аҳолиси, асосан ўзбеклар, шунингдек, тожик, татар, рус ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. 1 км2 га ўртача 272 киши тўғри келади. Аҳолининг 90% дан кўпроғи қишлоқларда истиқомат қилади.
Хўжалиги, асосан пахта етиштиришга ихтисослашган. Пиллачилик, ғаллачилик, боғдорчилик, чорвачилик, балиқчилик, асаларичилик ривожланган. Қ. х.да фойдаланиладиган ерлар майд. 32,5 минг га. Д. т.даги жамоа ва шахсий хўжаликларда 13 минг қорамол, 16 минг қўй-эчки, 15 минг парранда боқилади. 6 саноат корхонаси, 10 қурилиш-таъмирлаш ташкилоти, 2 автокорхона, 9 савдо ва тайёрлов шохобчаси, бўрдоқичилик базалари, ўрмон ва балиқчилик хўжаликлари мавжуд. 1997 й.да Сойшилдир тикувчилик ф-каси, Данғара консерва з-ди ишга туширилди. 330 дан ортиқ кичик корхонада турли маҳсулотлар ишлаб чиқарилади. Д. т.да 1 жамоа хўжалиги, 5 ширкат мавжуд.
Д. т.дан Тошкент—Ўш—Қашқар, Қўқон—Хўжанд, Қўқон —Наманган, Қўқон—Жомашуй автомобиль йўллари ўтган. 40 га яқин умумий таълим мактаби, 2 коллеж бор. Д. т.да 6 маданият саройи, 53 кутубхона, 67 соғлиқни сақлаш муассасаси, 6 касалхона мавжуд. 1941 й.дан «Ғалаба» туман газ. чиқади (адади 5496).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.