Darband

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 85–86-b. — ziyouz.com

Darband — RF ning Doğiston Respublikasi jan.-şarqidagi şahar. Kaspiy dengizi böyidagi port. T.y. stansiyasi. Aholisi 82 ming kişi (1992). D. — Doğistonning yirik sanoat markazlaridan biri. «Elektrosignal», metall silliklaş stanoklari z-dlari, oziq-ovqat (jumladan vino tayyorlaş, meva konservalaş), jun yigiriş va gilam f-kalari, teatr, ölkaşunoslik, tarix-me'morlik muzeylari bor. D.dan Grozniyga neft quvuri ötkazilgan.

D. 438 y.da tog yon bağridagi tepalikka qurilgan Norinqal'a harbiy istehkomi sifatida vujudga kelgan. Keyinroq qal'adan dengizgaça parallel qurilgan 2 noyob toş devor oraliğida şahar kengaya bordi. Xusrav I Anuşirvon 6-a. örtalarida qurdirgan bir neça darvozali, minorali devorlar Kavkaz toğlari b-n dengiz oraliğidagi kambar (3 km) yölakni şim. va jan.dan tösib turgan va örta asrlarda muhim harbiystrategik ahamiyatga ega bölgan.

D.da uylar toşdan qurilgan. Keyinroq bozor maydonida jome masjidi barpo qilingan. D. nomi 7-a. dan boşlab uçraydi. 627 y. qal'ani xazarlar egallagan. Şahar 7—9-a.larda Arab xalifaligiga kirgan va musulmon olamining eng çekka qal'asi hisoblanib, Kaspiy dengizi sohilidagi yirik port şahar sifatida ma'lum bölgan. Taşqariga ziğir gazlama va röyan çiqarilgan. 10-a.da sultonlik poytaxti. 13-a.da möğullar vayron qilgan. Bu davrda şahar möğulça Qahlağa, turkça Temir Qapiğ deb atalgan. Töxtamişxon D.da öz nomidan tanga zarb qildirgan. Amir Temur Töxtamişxonga qarşi uruşganda va orqaga qaytişda D.da bölgan (1395— 96). Şahar 15-a. örtalarida tuşkunlikka uçragan. 1509 y.dan Eron tarkibida, 1578—1606 y.larda Turkiya tarkibida bölgan; Eron şohi Abbos davrida dengizda toş minora qurilgan. 1722 y.da Rossiya bosib olgan, 1735 y.da yana Eronga ötgan. 1747 y.dan Darband xonligining poytaxti. 1765 y.dan Kuba xoni Fatxalining qarorgohi. 1796 y. D.ni yana Rossiya egallagan, 1806 y. qayta bosib olgan. D. eski va yangi (19—20-a.larda qurilgan) dahadan iborat. Me'moriy yodgorliklaridan Jome masjidi majmuoti (8— 14-a.lar) va Madrasa (15—19-a.lar), Minorali masjid (14— 19-a.lar), Qirqlar masjidi (17-a.), qad. karvonsaroylar, ravoq gumbazli hammomlar (17—18-a. lar), xon maqbarasi (18-a.), Norinqal'a qoldiklari, devorning ayrim qismlari va b. saqlangan.

Ad.: Xan-Magomedov S. O., Derbent, M, 1958.

Abduqayum Abdurahimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ДАРБАНД — РФ нинг Доғистон Республикаси жан.-шарқидаги шаҳар. Каспий денгизи бўйидаги порт. Т.й. станцияси. Аҳолиси 82 минг киши (1992). Д. — Доғистоннинг йирик саноат марказларидан бири. «Электросигнал», металл силликлаш станоклари з-длари, озиқ-овқат (жумладан вино тайёрлаш, мева консервалаш), жун йигириш ва гилам ф-калари, театр, ўлкашунослик, тарих-меъморлик музейлари бор. Д.дан Грознийга нефть қувури ўтказилган.

Д. 438 й.да тог ён бағридаги тепаликка қурилган Норинқалъа ҳарбий истеҳкоми сифатида вужудга келган. Кейинроқ қалъадан денгизгача параллел қурилган 2 ноёб тош девор оралиғида шаҳар кенгая борди. Хусрав I Ануширвон 6-а. ўрталарида қурдирган бир неча дарвозали, минорали деворлар Кавказ тоғлари б-н денгиз оралиғидаги камбар (3 км) йўлакни шим. ва жан.дан тўсиб турган ва ўрта асрларда муҳим ҳарбийстратегик аҳамиятга эга бўлган.

Д.да уйлар тошдан қурилган. Кейинроқ бозор майдонида жоме масжиди барпо қилинган. Д. номи 7-а. дан бошлаб учрайди. 627 й. қалъани хазарлар эгаллаган. Шаҳар 7—9-а.ларда Араб халифалигига кирган ва мусулмон оламининг энг чекка қалъаси ҳисобланиб, Каспий денгизи соҳилидаги йирик порт шаҳар сифатида маълум бўлган. Ташқарига зиғир газлама ва рўян чиқарилган. 10-а.да султонлик пойтахти. 13-а.да мўғуллар вайрон қилган. Бу даврда шаҳар мўғулча Қаҳлаға, туркча Темир Қапиғ деб аталган. Тўхтамишхон Д.да ўз номидан танга зарб қилдирган. Амир Темур Тўхтамишхонга қарши урушганда ва орқага қайтишда Д.да бўлган (1395— 96). Шаҳар 15-а. ўрталарида тушкунликка учраган. 1509 й.дан Эрон таркибида, 1578—1606 й.ларда Туркия таркибида бўлган; Эрон шоҳи Аббос даврида денгизда тош минора қурилган. 1722 й.да Россия босиб олган, 1735 й.да яна Эронга ўтган. 1747 й.дан Дарбанд хонлигининг пойтахти. 1765 й.дан Куба хони Фатхалининг қароргоҳи. 1796 й. Д.ни яна Россия эгаллаган, 1806 й. қайта босиб олган. Д. эски ва янги (19—20-а.ларда қурилган) даҳадан иборат. Меъморий ёдгорликларидан Жоме масжиди мажмуоти (8— 14-а.лар) ва Мадраса (15—19-а.лар), Минорали масжид (14— 19-а.лар), Қирқлар масжиди (17-а.), қад. карвонсаройлар, равоқ гумбазли ҳаммомлар (17—18-а. лар), хон мақбараси (18-а.), Норинқалъа қолдиклари, деворнинг айрим қисмлари ва б. сақланган.

Ад.: Хан-Магомедов С. О., Дербент, М, 1958.

Абдуқаюм Абдураҳимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.