Darband
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Darband (rusça Derbent) — Rossiya tarkibidagi Doğiston Respublikasining janubi-şarqida, Kaspiy dengizining ğarbiy sohilida joylaşgan şahar va port. Rusça Vikipediyaga köra, u Rossiyaning eng qadimiy va eng janubiy şahri hisoblanadi (Qrim şaharlarini hisobga olmaganda). Nomi forsçadan olingan bölib, «yopiq darvoza» ma'nosini bildiradi.1
Joylaşuvi
13Şahar Katta Kavkaz toğlari dengizga eng yaqin keladigan joyda qurilgan: bu yerda toğ bilan dengiz orasida kengligi atigi 3 kilometrça keladigan tor tekislik qolgan. Qadimda bu yölak Kavkaz orqali Şarqiy Yevropadan Old Osiyoga ötuvçi asosiy quruqlik yölini nazorat qilgan, şu bois Darband «Kaspiy darvozasi» yoki «Alban darvozasi» deb atalgan. Rusça Vikipediyaga köra, iqlimi mö'tadildan subtropikka ötuvçi, qişi yumşoq, yozi uzoq va issiq.
Tarixi
13Rusça Vikipediyaga köra, bu joyda ilk manzilgohlar miloddan avvalgi 4-ming yillik oxirida paydo bölgan. Hozirgi şahar ÖzME'ga köra 438-yilda toğ etagidagi tepalikda Norinqal'a qal'asi sifatida barpo etilgan. Sosoniylar davrida, ayniqsa Xusrav I Anuşirvon hukmronligida, qal'adan dengizgaça tuşib boruvçi ikki parallel toş devor qurilgan; bu devorlar dovonni şimol va janubdan tösib, köçmanlarning Old Osiyoga yörib kirişiga töskinlik qilgan. Şahar şu devorlar oraliğida kengayib borgan.
ÖzME'ga köra, 627-yilda qal'ani xazarlar egallagan, 7–9-asrlarda esa şahar Arab xalifaligi tarkibiga kirib, musulmon olamining şimoliy çegara qal'asi va Kaspiy böyidagi yirik port bölgan. Arablar uni «Bob al-Abvob» («Darvozalar darvozasi») deb atagan, turkiy xalqlar esa «Temir qopi» nomini işlatgan. 10-asrda Darband mustaqil amirlikning poytaxti bölgan, 13-asrda möğullar uni vayron qilgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1395-yilda Amir Temur Töxtamişga qarşi yurişda Darband dovonidan ötib, Terek böyida Oltin Ürda qoşinini yengan va söngra şaharni Şirvonşoh Ibrohim I ga topşirgan.
Keyingi asrlarda şahar Eron va Usmonli imperiyasi örtasida qöldan qölga ötgan. 1722-yilda Pyotr I ning Kaspiy yurişi paytida Rossiya uni egallagan, 1735-yilda yana Eronga qaytarilgan. 18-asr örtalarida Darband xonligining poytaxti bölgan, söngra Quba xoni Fathali tasarrufiga ötgan. 1796-yilda rus qöşinlari şaharni zabt etgan, rusça Vikipediyaga köra, 1813-yilda esa u rasman Rossiya imperiyasi tarkibiga qöşilgan.
Me'moriy yodgorliklari
13Darbandning eski qismi tor köçalar va toş uylardan iborat. Norinqal'a qal'asi, ikki qator mudofaa devori, 8-asrdan 14-asrgaça bölgan davrda şakllangan Jome masjidi majmuasi, Qirqlar masjidi, qadimiy karvonsaroylar, hammomlar va xon maqbarasi saqlanib qolgan. Rusça Vikipediyaga köra, 2003-yilda YuNESKO Darband qal'asi, qadimiy şahar va mudofaa inşootlarini Jahon merosi röyxatiga kiritgan; Sosoniylar davridan qolgan devorlar qadimgi fors mudofaa me'morçiligining yagona saqlangan namunasi sifatida alohida qayd etilgan.
Xöjaligi
13ÖzME'ga köra, şahar Doğistonning muhim sanoat markazlaridan biri bölib, unda elektrotexnika va dastgohsozlik korxonalari, vino tayyorlaş, meva konservalaş va gilamdözlik bilan şuğullanuvçi korxonalar faoliyat körsatgan. ÖzME 1992-yil uçun aholini 82 ming kişi deb körsatgan. Darband temir yöl stansiyasi va dengiz porti, şuningdek teatr, ölkaşunoslik va tarix-me'morlik muzeylariga ega.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Darband // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2716 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APADarband. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2716
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2716
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Дербентru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 3-jild, 85–86-b.manbaa.uz · ÖzME, 3-jild, 85–86-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.