Darxon jangi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 109–110-b. — ziyouz.com
Darxon jangi (1865 y. 8 may) — çor Rossiyasi qöşinlari b-n Toşkent mudofaaçilari örtasida sodir bölgan jang. General M. G. Çernyayev boşçiligidagi rus qöşinining Toşkentni egallaş uçun yölga çiqqanidan xabar topgan toşkentliklar zudlik b-n mudofaaga hozirlanadi. Sulton Saidxon va Alimqul 7 mayda ertalab Toşkentga yetib kelib, mudofaaga boşçilik qiladi. Toşkentliklar qarorgohi Mingörikdagi Afrosiyob tepaligida joylaşgan bölib, u yerda şahar himoyaçilari iştirokida ötkazilgan maşvaratda Alimqul nutq sözlaydi. Toşkentning obröli zodagonlari kuraşni moddiy jihatdan qöllab-quvvatlaşga tayyor ekanliklarini bildirib, şahardagi barça otulovlarini Töytepada qoldirilgan Qöqon qöşinining yuk-aslahalarini taşişga safarbar qiladi. Mingörik laşkargohida sarbozlardan ilğor (avangard) qöşin tuziladi, unga Daşti Qipçoqlagi çingiziylardan bölgan sulton Kenesari Qosimovning öğli Siddiq töra qömondon (muqaddam uljayş) etib tayinlanadi va ayni vaqtda u Qöqon qöşini sipohsolori etib qam tasdikdanadi. Siddiq töraning ukasi Arslon töra esa sardor (duğlat, arğin va b. köçmançi qabilalarning yigitlaridan taşkil topgan barça otliq qöşinlar qömondoni) etib belgilanadi. Söng, Farğonadan kelgan ğoziylar jangovar maşq qilişga kirişadi. 8 may, erta tongda Toşkent darvozalari oçilib, Eşonqul dodho madrasasi mullavaççalari, ulamolari Mingörikka yöl olişadi. Ular özlarini ğoziy deb e'lon qilib, qarorgoxda — Sulton Saidxon huzurida qoladi. Şu payt ruslarning piyoda va otliq otryadi Şörtepadan yölga çiqib, Salor böyiga yetib kelgani haqida xabar keladi. Şunda Alimkul zudlik b-n qöşinni saflaydida, ular b-n Qöqon darvozasi yonidan ötib, Tarxonsayyod (hoz. Darxon) ariği tomon yöl oladi. Alimqul qöşinida 36 töp bölib, ularga töpçiboşi Hindistoniy va hindi Baji yuzboşi rahbar edi. Bundan taşqari, qöşin tarkibida xabaş ğulomlardan iborat yengil qurollangan jangçilar, egniga ohanpöş (temir sovut), zirxpöş (pölat sovut), oynapöş (közni qamaştiradigan yaltiroq metall parçalar b-n qoplangan sovut), boşiga dubulğa yoki kulohpöş (uçli möyna qal-poq) kiyib olgan askarlar hamda uzoqqa otar miltiqlar b-n qurollangan öqçi-otliqlar otryadlari bölib, bu otryadlarning har biri egarlarga ortilgan, yurib ketaturib otişga möljallangan ikki zambarakka ham ega edi. Alimqul qöşini tezda Tarxonsayyodga yetib kelib, Darxonariqning öng sohili (qoz. Niyozbek va Puşkin köçasi yaqini)ga joylaşadi. Muhammad Solihning yozişiça, ruslar ularni körgaç, töplardan öqqa tutib, hujumga taşla-nadi. Alimqul ham öt oçib, qarşi hujumga ötişga buyruq beradi. Ruslar bardoş bera olmay, Salorga, söng uning ortiga çekinadi. Alimqul qöşini esa uç tarafdan hujum qilib, ruslarni avval Nazarbek qörboşi qörğonçasiga, söng Aliçak va Oltintepa yöliga va u yerdan Şörtepaga siqib çiqaradi. Ruslar özining Şörtepadagi qarorgohiga yetgaçgina Alimqul qöşini ta'qibidan qutuladi. Keyin Alimqul zafar noğoralari sadosi ostida qöşin b-n Darxon böyiga qaytadi. Toşkent ahli ğoliblarni katta şodiyona va tuhfalar b-n kutib oladi. Yana q. Toşkentning bosib olinişi (1865).
Ad.: Sokolov Yu., Taşkent, taşkentsi i Rossiya, T., 1965; Karimov Ş., Şamsutdinov R., Turkiston Rusiyo bosqini davrida, Andijon, 1995.
Maşhura Şaripova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАРХОН ЖАНГИ (1865 й. 8 май) — чор Россияси қўшинлари б-н Тошкент мудофаачилари ўртасида содир бўлган жанг. Генерал М. Г. Черняев бошчилигидаги рус қўшинининг Тошкентни эгаллаш учун йўлга чиққанидан хабар топган тошкентликлар зудлик б-н мудофаага ҳозирланади. Султон Саидхон ва Алимқул 7 майда эрталаб Тошкентга етиб келиб, мудофаага бошчилик қилади. Тошкентликлар қароргоҳи Мингўрикдаги Афросиёб тепалигида жойлашган бўлиб, у ерда шаҳар ҳимоячилари иштирокида ўтказилган машваратда Алимқул нутқ сўзлайди. Тошкентнинг обрўли зодагонлари курашни моддий жиҳатдан қўллаб-қувватлашга тайёр эканликларини билдириб, шаҳардаги барча отуловларини Тўйтепада қолдирилган Қўқон қўшинининг юк-аслаҳаларини ташишга сафарбар қилади. Мингўрик лашкаргоҳида сарбозлардан илғор (авангард) қўшин тузилади, унга Дашти Қипчоқлаги чингизийлардан бўлган султон Кенесари Қосимовнинг ўғли Сиддиқ тўра қўмондон (муқаддам улжайш) этиб тайинланади ва айни вақтда у Қўқон қўшини сипоҳсолори этиб қам тасдикданади. Сиддиқ тўранинг укаси Арслон тўра эса сардор (дуғлат, арғин ва б. кўчманчи қабилаларнинг йигитларидан ташкил топган барча отлиқ қўшинлар қўмондони) этиб белгиланади. Сўнг, Фарғонадан келган ғозийлар жанговар машқ қилишга киришади. 8 май, эрта тонгда Тошкент дарвозалари очилиб, Эшонқул додҳо мадрасаси муллаваччалари, уламолари Мингўрикка йўл олишади. Улар ўзларини ғозий деб эълон қилиб, қароргохда — Султон Саидхон ҳузурида қолади. Шу пайт русларнинг пиёда ва отлиқ отряди Шўртепадан йўлга чиқиб, Салор бўйига етиб келгани ҳақида хабар келади. Шунда Алимкул зудлик б-н қўшинни сафлайдида, улар б-н Қўқон дарвозаси ёнидан ўтиб, Тархонсайёд (ҳоз. Дархон) ариғи томон йўл олади. Алимқул қўшинида 36 тўп бўлиб, уларга тўпчибоши Ҳиндистоний ва ҳинди Бажи юзбоши раҳбар эди. Бундан ташқари, қўшин таркибида хабаш ғуломлардан иборат енгил қуролланган жангчилар, эгнига оҳанпўш (темир совут), зирхпўш (пўлат совут), ойнапўш (кўзни қамаштирадиган ялтироқ металл парчалар б-н қопланган совут), бошига дубулға ёки кулоҳпўш (учли мўйна қал-поқ) кийиб олган аскарлар ҳамда узоққа отар милтиқлар б-н қуролланган ўқчи-отлиқлар отрядлари бўлиб, бу отрядларнинг ҳар бири эгарларга ортилган, юриб кетатуриб отишга мўлжалланган икки замбаракка ҳам эга эди. Алимқул қўшини тезда Тархонсайёдга етиб келиб, Дархонариқнинг ўнг соҳили (қоз. Ниёзбек ва Пушкин кўчаси яқини)га жойлашади. Муҳаммад Солиҳнинг ёзишича, руслар уларни кўргач, тўплардан ўққа тутиб, ҳужумга ташла-нади. Алимқул ҳам ўт очиб, қарши ҳужумга ўтишга буйруқ беради. Руслар бардош бера олмай, Салорга, сўнг унинг ортига чекинади. Алимқул қўшини эса уч тарафдан ҳужум қилиб, русларни аввал Назарбек қўрбоши қўрғончасига, сўнг Аличак ва Олтинтепа йўлига ва у ердан Шўртепага сиқиб чиқаради. Руслар ўзининг Шўртепадаги қароргоҳига етгачгина Алимқул қўшини таъқибидан қутулади. Кейин Алимқул зафар ноғоралари садоси остида қўшин б-н Дархон бўйига қайтади. Тошкент аҳли ғолибларни катта шодиёна ва туҳфалар б-н кутиб олади. Яна қ. Тошкентнинг босиб олиниши (1865).
Ад.: Соколов Ю., Ташкент, ташкентцы и Россия, Т., 1965; Каримов Ш., Шамсутдинов Р., Туркистон Русиё босқини даврида, Андижон, 1995.
Машҳура Шарипова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.