Daryo oqimini tartibga soliş
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 96-b. — ziyouz.com
Daryo oqimini tartibga soliş — daryodan oqayotgan suvni vaqt davomida va xalq xöjaligi ehtiyojlariga köra qayta taqsimlaş. Muayyan davrda oqimni tabiiy daryo rejimiga nisbatan köpaytiriş yoki kamaytirişdan iborat. Bunga daryoda suv talabga nisbatan köp bölganda uni suv omborlarida vaqtinça töplaş, iste'mol tabiiy oqimdan yuqori bölganda jamğarilgan suvni sarflaş yöli b-n erişiladi. Suvni yiğiş va çiqariş siklining davomiyligiga qarab D.o.t.s. köp yillik, mavsumiy, haftalik va sutkalik böladi. Suvi kam daryolar oqimini sersuv daryolar hisobiga köpaytiriş maqsadida köp yillik tartibga soliş qöllaniladi; mavsumiy tartibga solişda suv yil davomida fasllarga qarab qayta taqsimlanadi. Hafta va sutkalik D.o.t.s. suvni iste'mol qilişning hafta va sutka davomida özgarişiga boğliq bölib, gidroenergetika va suv ta'minoti maqsadlari uçun xizmat qiladi.
Örta Osiyoda suğoriş uçun asosan D.o.t.s.ning köp yillik va mavsumiy turlaridan foydalaniladi. D.o.t.s. grafigi birinçi navbatda sugorişning, söngra gidroenergetikaning suvga bölgan talabini hisobga olib tuziladi. Suvni tartibga soluvçi hajm (ombor) sifatida özanli va töldiriladigan suv omborlari (yoki ularning kaskadi)dan, köllar va ayrim qulay şaroitlarda yer osti suvlarining suvli qatlamlaridan foydalaniladi. Örta Osiyoda Sirdaryo (havzasida Töxtağul, Çordara, Qayroqqum, Çor-voq va b. suv omborlari mavjud), Amudaryo (havzasida Norak, Tallimarjon, Jan. Surxon, Çimqörğon, Tuyamöyin va b. suv omborlari qurilgan) oqimlari xalq xöjaligi ehtiyojlariga javob beradigan darajada tartibga solingan.
Toştemir Bekmurodov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАРЁ ОҚИМИНИ ТАРТИБГА СОЛИШ — дарёдан оқаётган сувни вақт давомида ва халқ хўжалиги эҳтиёжларига кўра қайта тақсимлаш. Муайян даврда оқимни табиий дарё режимига нисбатан кўпайтириш ёки камайтиришдан иборат. Бунга дарёда сув талабга нисбатан кўп бўлганда уни сув омборларида вақтинча тўплаш, истеъмол табиий оқимдан юқори бўлганда жамғарилган сувни сарфлаш йўли б-н эришилади. Сувни йиғиш ва чиқариш циклининг давомийлигига қараб Д.о.т.с. кўп йиллик, мавсумий, ҳафталик ва суткалик бўлади. Суви кам дарёлар оқимини серсув дарёлар ҳисобига кўпайтириш мақсадида кўп йиллик тартибга солиш қўлланилади; мавсумий тартибга солишда сув йил давомида фаслларга қараб қайта тақсимланади. Ҳафта ва суткалик Д.о.т.с. сувни истеъмол қилишнинг ҳафта ва сутка давомида ўзгаришига боғлиқ бўлиб, гидроэнергетика ва сув таъминоти мақсадлари учун хизмат қилади.
Ўрта Осиёда суғориш учун асосан Д.о.т.с.нинг кўп йиллик ва мавсумий турларидан фойдаланилади. Д.о.т.с. графиги биринчи навбатда сугоришнинг, сўнгра гидроэнергетиканинг сувга бўлган талабини ҳисобга олиб тузилади. Сувни тартибга солувчи ҳажм (омбор) сифатида ўзанли ва тўлдириладиган сув омборлари (ёки уларнинг каскади)дан, кўллар ва айрим қулай шароитларда ер ости сувларининг сувли қатламларидан фойдаланилади. Ўрта Осиёда Сирдарё (ҳавзасида Тўхтағул, Чордара, Қайроққум, Чор-воқ ва б. сув омборлари мавжуд), Амударё (ҳавзасида Норак, Таллимаржон, Жан. Сурхон, Чимқўрғон, Туямўйин ва б. сув омборлари қурилган) оқимлари халқ хўжалиги эҳтиёжларига жавоб берадиган даражада тартибга солинган.
Тоштемир Бекмуродов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.