Daryo oqimini tartibga soliş

Daryo oqimini tartibga soliş — daryo suvini xöjalik ehtiyojlariga mos ravişda vaqt böyiça sun'iy qayta taqsimlaş. Bunda ayrim davrlarda daryodagi oqim tabiiy rejimdagiga nisbatan oşiriladi, boşqa davrlarda esa kamaytiriladi. ÖzME'ga köra, bunga suv talabdan ortiq bölgan paytda uni suv omborlarida vaqtinça töplab, iste'mol tabiiy oqimdan oşib ketganda töplangan suvni sarflaş orqali erişiladi. Rusça Vikipediya oqimni tartibga soliş zaruratini gidroenergetika, suv ta'minoti, suğoriş, suv transporti, baliqçilik va dam oliş kabi tarmoqlarning suvga bölgan talabi bilan izohlaydi.1

Suvni töplaş va sarflaş sikli qança davom etişiga qarab tartibga solişning bir neça turi farqlanadi:

• Köp yillik — suvi möl yillarda töplangan suv kamsuv yillarda işlatiladi. ÖzME'ga köra, bu usul suvi kam davrlardagi oqimni sersuv davrlar hisobiga oşiriş uçun qöllanadi.
• Mavsumiy (yillik) — suv bir yil içida fasllar böyiça qayta taqsimlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, bu eng keng tarqalgan tur: toşqin va bahorgi tölinsuv davridagi suv uşlab qolinib, yilning kamsuv qismida sarflanadi.
• Haftalik va sutkalik — suv iste'molining hafta yoki sutka davomida özgarişiga moslaşadi; ÖzME'ga köra, bu turlar asosan gidroelektr stansiyalari va suv ta'minoti uçun xizmat qiladi.

Oqimni tartibga soluvçi hajm sifatida asosan özanli va töldiriladigan suv omborlari yoki ularning kaskadlaridan, köllardan, ba'zi qulay şaroitlarda yer osti suvli qatlamlaridan foydalaniladi. Rusça Vikipediya hovuzlar barpo etiş, ihota daraxtzorlari ekiş va qor uşlab qoliş kabi usullarni ham sanab ötadi. Tartibga soliş darajasi maxsus koeffitsiyent bilan baholanadi.

ÖzME'ga köra, Örta Osiyoda suğoriş ehtiyojlari uçun asosan köp yillik va mavsumiy tartibga soliş qöllanadi. Suv berişning yillik grafigi avvalo suğorişning, söngra gidroenergetikaning talablarini hisobga olib tuziladi. Sirdaryo havzasida Töxtağul, Qayroqqum, Çordara, Çorvoq, Amudaryo havzasida esa Norak, Tallimarjon, Janubiy Surxon, Çimqörğon va Tuyamöyin suv omborlari qurilgan. ÖzME bu ikki yirik daryoning oqimi xöjalik ehtiyojlariga javob beradigan darajada boşqariladigan bölganini qayd etadi.

Mintaqada suv resurslarining taqçilligi sababli oqimni tartibga soliş suğorma dehqonçilik, energetika va aholini suv bilan ta'minlaşning asosiy şartlaridan biri bölib qolmoqda. Biroq daryolarni haddan taşqari boşqariş va suvni köp olib qöyiş quyi oqimdagi ekotizimlar holatiga ham ta'sir körsatadi; buning yaqqol misoli Orol dengizining qurişi hisoblanadi.