Daryo transporti
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 97–99-b. — ziyouz.com
Daryo transporti — transportning asosiy turlaridan biri; tabiiy (daryo, köl) va sun'iy (kanal, suv ombori va b.) suv havzalari orqali yuk va yölovçi taşiydi. Vazifasiga köra, bir qança davlatlar örtasida taşqi savdo aloqalarida yuk taşişga xizmat qiluvçi magistral daryo yöllarida (mas, Dunay, Oder, Reyn, Amur, Paragvay va b.), mamlakat içida yirik mintaqalararo (mas, Yanszi, Volga, Missisipi), içki hududiy aloqalarga xizmat körsatadigan mahalliy (hudud içida) D.t. turlari mavjud. D.t. kemalari foydalaniş maqsadlariga köra transport, texnik va yordamçi kemalariga bölinadi. Transport kemalari tarkibiga yölovçi, palubasida quruq yuk taşuvçi, tryumiga suyuq yuk tuldiriladigan yoki palubasida maxsus baklar örnatilgan suyuq yuk (neft, neft mahsulotlari) taşuvçi, suruvçi va şatakçi kemalar kiradi. Texnik flot da daryolar tubini çuqurlaştiruvçi snaryadlar, suv yöllarini sozlaşga xizmat körsatadigan yordamçi kemalardan foydalaniladi. Yordamçi kemalar ga ta'mirlaş ustaxonalari, suzuvçi magazinlar, kemalar, paromlar, kum va şağal qazib oladigan jihozlar va b. kiradi. D.t.da buğ, yonilği, elektr energiyasi, gaz dvigatellari yordamida harakat qiladigan kemalar (paroxod, teploxod, elektroxod) hamda barja va sollardan foydalaniladi. D.t.da yuk va yölovçilarni taşiş quruqlikda harakat qiluvçi transportga nisbatan ança arzon (avtomobil transportiga nisbatan 3—5 marta).
Yuk va yölovçilarni manzilga yetkazişda D.t.dan foydalaniş qadimdan ma'lum. Miloddan ming yillar ilgari Mesopotamiya (Dajla va Furot daryolari) va Misr (Nil daryosi)da eşkakli va hatto, yelkanli kemalar işlatilgan.
Dunyoda daryo yöllarining umumiy uz. 550 ming km ga yaqin. Yevropada D.t. bir-munça yaxşi rivojlangan. Mas, Polşada Odra, Visla daryolari, Germaniyada Quyi Oder, Örta Elba va b., Vengriyada Dunay, Tisa, Kyoryoş, Fransiyada Reyn, Rossiyada Volga daryolarida yuk va yölovçi taşuvçi kemalardan keng foydalaniladi. Şuningdek, AQŞ, Braziliya, Kanada va b. davlatlarda ham yuk taşişda D.t. muhim ahamiyatga ega.
Örta Osiyoda qadimdan Amudaryo va Sirdaryoda qayiqlardan transport turi sifatida foydalanilgan. 18-a.da Rossiyaning boşqa mamlakatlar b-n savdo munosabatlari Örta Osiyoda daryo transportining rivojlanişiga katta ta'sir körsatdi. Jahon bozorida rus xom aşyosi (yoğoç, don, kanop, momiq) va Rossiya orqali ötadigan şarq tovarlari (çoy, ipak, paxta va b.) ga talab ortdi. 1847 y.ga kelib Orol dengizining şim. qirğoği va quyi Sirdaryoni egallagan Rossiya ruslarning tayanç punktlarini qöriqlaş va yangi hududlarni örganişga möljallangan Orol harbiy flotiliyasini tuzdi.
Amudaryoda buğ b-n yuradigan kemalarning uzluksiz qatnovi 1873 y.dan yölga qöyildi (şu yilning apr.da Orol dengizidan Nukus ş.gaça birinçi kema yurdi). 1877 y.da daryoning Çor-jöygaça bölgan qismi ham örganildi, suv yöli uzaytirildi. 1887 y.ga kelib
Rossiyaning Örta Osiyodagi siyosiy va iqtisodiy mavqeini mustahkamlaş maqsadida Amudaryo harbiy flotşşyasi taşkil etildi (Amudaryo harbiy flotiliyasini taşkil etiş töğrisidagi qaror 1893 y.datasdiklangan). 1913 y.da flotiliyada 8 paroxod, 14 barja bölib, ular garnizonlarga xizmat körsatiş, Törtköldan Termizgaça bölgan masofaga doimiy poçta, yölovçi va yuk taşişni yölga qöyişga möljallangan edi. 1923 y.da Amudaryo harbiy flotiliyasi natsionalizatsiya qilindi va «Örta Osiyo paroxodçiligi» aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi.
Kema va qayiqlar qatnaydigan suv yöllarining umumiy uz. 887 km edi. Öşa davrda Örta Osiyo suv yöllarida umumiy yuk ortiş quvvati 7 ming t bölgan 20 kema va 50 barja, umumiy yuk ortiş quvvati 24 ming t bölgan 1500 qayiqbor edi. 1923 y.da boşqaruv idorasi Toşkentda joylaşgan Örta Osiyo paroxodçilik boşqarmasi tuzildi (1934 y.da boşqarma Çorjöyga köçirildi, 1956 y.dan Örta Osiyo paroxodçiligi sobiq Ittifoq Dengiz floti vazirligi ixtiyoriga ötkazildi).
1930 y.da Toşkentda dengiz texnikumi oçildi (1939 y.da Çorjöyga köçirilgan). Xorazm vohasi, Qoraqalpoğiston, Tojikiston, Turkmaniston daryo transporti 50-y.larning 2-yarmigaça bu xududlarning iqtisodiy rivo-jida muhim örin tutdi. 1950 y. Termizda daryo porti oçildi, 1952 y.da Xöjaylida kema ta'mirlaş zdi qurildi. Amudaryo sohillarida yangi Şarlavuq, Törtköl, Beruniy, Qoratov, Xöjayli bandargoh (pristan)lari foydalanişga topşirildi. 1980 y.ga kelib Özbekistonda suv yöllarining umumiy uz. 2800 km ga yetdi. Amudaryoda Panj (Tojikiston) bandargo-qidan Möynoqqa qadar paroxodlar qat-novi amalga oşirildi.
Daryo suvining kamayişi va Orol dengizining qurib borişi natijasida suv yöllari keskin qisqardi, ammo şunga qaramay 1980 y. D.t.da 1420 ming t yuk taşildi.
1991 y.da Örta Osiyo respublikalari mustaqillikka erişganlaridan keyin Örta Osiyo paroxodçiligi boşqarmasi mulki Turkmaniston, Özbekiston, Tojikiston örtasida taqsimlandi. 1994 y. 11 mayda Özbekistan Respublikasida joylaşgan daryo floti bölinmalarini boşqariş tartibi qayta taşkil etildi. Örta Osiyo paroxodçiligining Özbekistondagi mulki va bölinmalari negizida «Termiz daryo porti», «Xorazm daryo floti», «Qoraqalpoğiston daryo floti» i. ç. birlaşmalari taşkil etildi (1995). 2001 y. iyun oyidan Özbekistan avtomobil va daryo transporti agentligi (1998)ning Kemaçilik registri va kemaçilik inspeksiyasi bölimi flotning texnik holati va suv yöllarining holatini nazorat qiliş işlarini olib boradi.
Respublikada Termiz daryo porti, Şarlavuq, Törtköl, Beruniy, bratov, Xöjayli bandargoxlari, Amudaryo orqali Törtköl — Xonqa, Çaliş — Beruniy suzma köpriklari, Xöjayli kema ta'mirlaş zdi bor (2001). Termiz daryo porti yiliga 2 mln. t dan ortiq yukni qabul qiliş — jönatiş quvvatiga ega, Afğonistonning Hayraton bandargohi orqali eksport-import yuklarini yetkazib beriş xalqaro axamiyatga molik. Respublika daryo flotida 200 dan ortiq teploxod, şuningdek, barjalar, zemlesoslar, su-zuvçi ekskavatorlar, port kranlari va b. yordamçi kemalar texnika vositalari bor. Respublikada suv yöllarining umumiy uz. 1000 km ga yaqin. Xalq xöjaligi yuklari asosan Termiz — Hayraton, Şarlavuq — Törtköl, Xöjayli — Törtköl, Xöjayli — Beruniy, Qoratov — Taxiatoş yönalişlarida taşiladi. Özbekistonning port va bandargoxlari t.y.lar b-n boğlangan.
Bahrom Soriyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАРЁ ТРАНСПОРТИ — транспортнинг асосий турларидан бири; табиий (дарё, кўл) ва сунъий (канал, сув омбори ва б.) сув ҳавзалари орқали юк ва йўловчи ташийди. Вазифасига кўра, бир қанча давлатлар ўртасида ташқи савдо алоқаларида юк ташишга хизмат қилувчи магистрал дарё йўлларида (мас, Дунай, Одер, Рейн, Амур, Парагвай ва б.), мамлакат ичида йирик минтақалараро (мас, Янцзи, Волга, Миссисипи), ички ҳудудий алоқаларга хизмат кўрсатадиган маҳаллий (ҳудуд ичида) Д.т. турлари мавжуд. Д.т. кемалари фойдаланиш мақсадларига кўра транспорт, техник ва ёрдамчи кемаларига бўлинади. Транспорт кемалари таркибига йўловчи, палубасида қуруқ юк ташувчи, трюмига суюқ юк тулдириладиган ёки палубасида махсус баклар ўрнатилган суюқ юк (нефть, нефть маҳсулотлари) ташувчи, сурувчи ва шатакчи кемалар киради. Техник флот да дарёлар тубини чуқурлаштирувчи снарядлар, сув йўлларини созлашга хизмат кўрсатадиган ёрдамчи кемалардан фойдаланилади. Ёрдамчи кемалар га таъмирлаш устахоналари, сузувчи магазинлар, кемалар, паромлар, кум ва шағал қазиб оладиган жиҳозлар ва б. киради. Д.т.да буғ, ёнилғи, электр энергияси, газ двигателлари ёрдамида ҳаракат қиладиган кемалар (пароход, теплоход, электроход) ҳамда баржа ва соллардан фойдаланилади. Д.т.да юк ва йўловчиларни ташиш қуруқликда ҳаракат қилувчи транспортга нисбатан анча арзон (автомобиль транспортига нисбатан 3—5 марта).
Юк ва йўловчиларни манзилга етказишда Д.т.дан фойдаланиш қадимдан маълум. Милоддан минг йиллар илгари Месопотамия (Дажла ва Фурот дарёлари) ва Миср (Нил дарёси)да эшкакли ва ҳатто, елканли кемалар ишлатилган.
Дунёда дарё йўлларининг умумий уз. 550 минг км га яқин. Европада Д.т. бир-мунча яхши ривожланган. Мас, Польшада Одра, Висла дарёлари, Германияда Қуйи Одер, Ўрта Эльба ва б., Венгрияда Дунай, Тиса, Кёрёш, Францияда Рейн, Россияда Волга дарёларида юк ва йўловчи ташувчи кемалардан кенг фойдаланилади. Шунингдек, АҚШ, Бразилия, Канада ва б. давлатларда ҳам юк ташишда Д.т. муҳим аҳамиятга эга.
Ўрта Осиёда қадимдан Амударё ва Сирдарёда қайиқлардан транспорт тури сифатида фойдаланилган. 18-а.да Россиянинг бошқа мамлакатлар б-н савдо муносабатлари Ўрта Осиёда дарё транспортининг ривожланишига катта таъсир кўрсатди. Жаҳон бозорида рус хом ашёси (ёғоч, дон, каноп, момиқ) ва Россия орқали ўтадиган шарқ товарлари (чой, ипак, пахта ва б.) га талаб ортди. 1847 й.га келиб Орол денгизининг шим. қирғоғи ва қуйи Сирдарёни эгаллаган Россия русларнинг таянч пунктларини қўриқлаш ва янги ҳудудларни ўрганишга мўлжалланган Орол ҳарбий флотилиясини тузди.
Амударёда буғ б-н юрадиган кемаларнинг узлуксиз қатнови 1873 й.дан йўлга қўйилди (шу йилнинг апр.да Орол денгизидан Нукус ш.гача биринчи кема юрди). 1877 й.да дарёнинг Чор-жўйгача бўлган қисми ҳам ўрганилди, сув йўли узайтирилди. 1887 й.га келиб
Россиянинг Ўрта Осиёдаги сиёсий ва иқтисодий мавқеини мустаҳкамлаш мақсадида Амударё ҳарбий флотшшяси ташкил этилди (Амударё ҳарбий флотилиясини ташкил этиш тўғрисидаги қарор 1893 й.датасдикланган). 1913 й.да флотилияда 8 пароход, 14 баржа бўлиб, улар гарнизонларга хизмат кўрсатиш, Тўрткўлдан Термизгача бўлган масофага доимий почта, йўловчи ва юк ташишни йўлга қўйишга мўлжалланган эди. 1923 й.да Амударё ҳарбий флотилияси национализация қилинди ва «Ўрта Осиё пароходчилиги» акциядорлик жамиятига айлантирилди.
Кема ва қайиқлар қатнайдиган сув йўлларининг умумий уз. 887 км эди. Ўша даврда Ўрта Осиё сув йўлларида умумий юк ортиш қуввати 7 минг т бўлган 20 кема ва 50 баржа, умумий юк ортиш қуввати 24 минг т бўлган 1500 қайиқбор эди. 1923 й.да бошқарув идораси Тошкентда жойлашган Ўрта Осиё пароходчилик бошқармаси тузилди (1934 й.да бошқарма Чоржўйга кўчирилди, 1956 й.дан Ўрта Осиё пароходчилиги собиқ Иттифоқ Денгиз флоти вазирлиги ихтиёрига ўтказилди).
1930 й.да Тошкентда денгиз техникуми очилди (1939 й.да Чоржўйга кўчирилган). Хоразм воҳаси, Қорақалпоғистон, Тожикистон, Туркманистон дарё транспорти 50-й.ларнинг 2-ярмигача бу худудларнинг иқтисодий риво-жида муҳим ўрин тутди. 1950 й. Термизда дарё порти очилди, 1952 й.да Хўжайлида кема таъмирлаш зди қурилди. Амударё соҳилларида янги Шарлавуқ, Тўрткўл, Беруний, Қоратов, Хўжайли бандаргоҳ (пристан)лари фойдаланишга топширилди. 1980 й.га келиб Ўзбекистонда сув йўлларининг умумий уз. 2800 км га етди. Амударёда Панж (Тожикистон) бандарго-қидан Мўйноққа қадар пароходлар қат-нови амалга оширилди.
Дарё сувининг камайиши ва Орол денгизининг қуриб бориши натижасида сув йўллари кескин қисқарди, аммо шунга қарамай 1980 й. Д.т.да 1420 минг т юк ташилди.
1991 й.да Ўрта Осиё республикалари мустақилликка эришганларидан кейин Ўрта Осиё пароходчилиги бошқармаси мулки Туркманистон, Ўзбекистон, Тожикистон ўртасида тақсимланди. 1994 й. 11 майда Ўзбекистан Республикасида жойлашган дарё флоти бўлинмаларини бошқариш тартиби қайта ташкил этилди. Ўрта Осиё пароходчилигининг Ўзбекистондаги мулки ва бўлинмалари негизида «Термиз дарё порти», «Хоразм дарё флоти», «Қорақалпоғистон дарё флоти» и. ч. бирлашмалари ташкил этилди (1995). 2001 й. июнь ойидан Ўзбекистан автомобиль ва дарё транспорти агентлиги (1998)нинг Кемачилик регистри ва кемачилик инспекцияси бўлими флотнинг техник ҳолати ва сув йўлларининг ҳолатини назорат қилиш ишларини олиб боради.
Республикада Термиз дарё порти, Шарлавуқ, Тўрткўл, Беруний, братов, Хўжайли бандаргохлари, Амударё орқали Тўрткўл — Хонқа, Чалиш — Беруний сузма кўприклари, Хўжайли кема таъмирлаш зди бор (2001). Термиз дарё порти йилига 2 млн. т дан ортиқ юкни қабул қилиш — жўнатиш қувватига эга, Афғонистоннинг Ҳайратон бандаргоҳи орқали экспорт-импорт юкларини етказиб бериш халқаро ахамиятга молик. Республика дарё флотида 200 дан ортиқ теплоход, шунингдек, баржалар, землесослар, су-зувчи экскаваторлар, порт кранлари ва б. ёрдамчи кемалар техника воситалари бор. Республикада сув йўлларининг умумий уз. 1000 км га яқин. Халқ хўжалиги юклари асосан Термиз — Ҳайратон, Шарлавуқ — Тўрткўл, Хўжайли — Тўрткўл, Хўжайли — Беруний, Қоратов — Тахиатош йўналишларида ташилади. Ўзбекистоннинг порт ва бандаргохлари т.й.лар б-н боғланган.
Баҳром Сориев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.