Daryo transporti

Daryo transporti, içki suv transporti — tabiiy (daryo, köl) va sun'iy (kanal, suv ombori) suv yöllari orqali kemalarda yuk va yölovçi taşiydigan transport turi. ÖzME'ga köra, u transportning asosiy turlaridan biri. Rusça Vikipediyaga köra, uning asosiy afzalligi — taşiş tannarxining pastligi; şu tufayli tezligi past, mavsumiy va yuklaş-tuşiriş işlari qimmat bölişiga qaramay, transport tizimida muhim örinni saqlab kelmoqda.1

ÖzME daryo yöllarini vazifasiga köra uç turga ajratadi: bir neça davlat örtasidagi savdoga xizmat qiluvçi magistral yöllar (Dunay, Reyn, Oder, Amur, Paragvay), bir mamlakat içidagi yirik mintaqalararo yöllar (Yanszi, Volga, Missisipi) va hudud içidagi mahalliy yöllar. Kemalar foydalaniş maqsadiga köra transport, texnik va yordamçi kemalarga bölinadi. Transport kemalariga yölovçi kemalari, quruq va suyuq yuk (neft va neft mahsulotlari) taşuvçi kemalar, şatakçi va itaruvçi kemalar kiradi. Texnik flotga daryo tubini çuqurlaştiruvçi snaryadlar va suv yöllarini tartibga soluvçi kemalar, yordamçi kemalarga esa suzuvçi ta'mirlaş ustaxonalari, paromlar va boşqalar kiradi.

Rusça Vikipediyaga köra, yuk daryo kemalarining tezligi soatiga 10–20 km bölgani sababli ular asosan tez yetkaziş talab qilinmaydigan yuklarni — qum, şağal, kömir, don, neft mahsulotlarini taşiydi. Yuk taşişda özi yurar kemalar yoki şatakçi kema itaradigan barjalar işlatiladi. Eng yirik daryo yuk kemalarining uzunligi 100 metrdan oşadi va ular 5 ming tonnagaça yuk ola oladi. ÖzME'ga köra, daryo orqali yuk taşiş avtomobil transportiga nisbatan 3–5 baravar arzon.

Daryo transporti juda qadimiy. ÖzME'ga köra, Mesopotamiyada (Dajla va Furot) va Misrda (Nil) eşkakli va yelkanli kemalar miloddan avvalgi ming yilliklardayoq qöllanilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Qadimgi Misrda yirik daryo kemalari miloddan avvalgi 4-ming yillikda qurila boşlagan. Örta asrlarda Yevropada Reyn, Dunay, Rona, Elba kabi daryolar asosiy savdo yöllariga aylangan, 9-asrdan boşlab daryolarni tutaştiruvçi kanallar qurilgan. 19-asrda daryolarda paroxodlar paydo bölgan, 1903-yilda esa Rossiyada dunyodagi birinçi teploxod qurilgan.

ÖzME'ga köra, dunyodagi kema qatnaydigan daryo yöllarining umumiy uzunligi 550 ming km ga yaqin. Daryo transporti ayniqsa Yevropada (Volga, Reyn, Dunay, Elba, Odra, Visla), şuningdek, AQŞ, Kanada va Braziliyada rivojlangan.

Örta Osiyoda Amudaryo va Sirdaryoda qadimdan qayiqlarda yuk taşilgan. ÖzME'ga köra, 19-asr örtalarida Rossiya Orol dengizi böyida harbiy flotiliya tuzgan; Amudaryoda buğ kemalarining muntazam qatnovi 1873-yildan yölga qöyilgan, keyinroq Amudaryo harbiy flotiliyasi taşkil etilgan (bu haqdagi qaror 1893-yilda tasdiqlangan). 1913-yilda flotiliyada 8 paroxod va 14 barja bölib, ular Törtköldan Termizgaça poçta, yölovçi va yuk taşigan. 1923-yilda flotiliya «Örta Osiyo paroxodçiligi»ga aylantirilgan.

Sovet davrida soha kengaygan: 1930-yilda Toşkentda dengiz texnikumi oçilgan, 1950-yilda Termizda daryo porti, 1952-yilda Xöjaylida kema ta'mirlaş zavodi işga tuşgan. ÖzME'ga köra, 1980-yilga kelib Özbekistonda suv yöllarining umumiy uzunligi 2800 km ga yetgan va Amudaryoda Panjdan Möynoqqaça kemalar qatnagan. Biroq Amudaryo suvining kamayişi va Orol dengizining qurişi natijasida suv yöllari keskin qisqargan.

ÖzME'ga köra, 1991-yildan keyin Örta Osiyo paroxodçiligi mulki Turkmaniston, Özbekiston va Tojikiston örtasida bölib olingan. Özbekistondagi mulk negizida «Termiz daryo porti», «Xorazm daryo floti» va «Qoraqalpoğiston daryo floti» birlaşmalari tuzilgan (1995). ÖzME naşr etilgan paytda (2001) respublikada Termiz daryo porti, Şarlavuq, Törtköl, Beruniy, Qoratov va Xöjayli bandargohlari, Amudaryo orqali suzuvçi köpriklar bölgan, suv yöllarining umumiy uzunligi 1000 km ga yaqin edi. Termiz daryo porti yiliga 2 million tonnadan ortiq yukni qabul qiliş va jönatiş quvvatiga ega bölib, Afğonistondagi Hayraton orqali taşiladigan yuklar uçun xalqaro ahamiyatga ega bölgan.