Turkmaniston

Turkmaniston — Markaziy Osiyodagi davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Aşxobod. Mamlakat şimoli-ğarbda Qozoğiston, şimol va şarqda Özbekiston, janubi-şarqda Afğoniston, janubda Eron bilan çegaradoş, ğarbda Kaspiy dengizi bilan tutaşadi. Aholisi taxminan 7 million kişi.

Hozirgi Turkmaniston hududi qadimdan Örta Osiyodagi muhim madaniy va savdo markazlaridan biri bölgan. Merv şahri Buyuk Ipak yölidagi yirik markaz hisoblangan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, janubiy Turkmanistonda Joytun va Anov madaniyatlari, keyinroq Marğiyona (Marguş) tamadduni şakllangan.

7–8-asrlarda hudud Arab xalifaligi tarkibiga kirib, islom dini tarqaldi. 11-asrda Saljuqiylar davlati tarkibida bölgan. 13-asrda möğullar bosib oldi; 1221-yilda Merv vayron qilindi. Keyinçalik turkman qabilalari Buxoro va Xiva xonliklari bilan turli aloqalarda bölgan.

Rossiya imperiyasi hududni 19-asr oxirida egalladi. 1879-yilda ruslar tekinlar tomonidan mağlub etilgan (ingliz tilidagi Vikipediya), 1881-yildagi Ğöktepa jangidan keyin hudud imperiyaga qöşib olindi. Turkmaniston SSR taşkil etilgan yil manbalarda har xil körsatilgan: özbek va rus tilidagi manbalarda 1924-yil, inglizça va özbekça manbalarning birida 1925-yil. Sovet davrida paxtaçilik va sanoat rivojlandi, köçmançi aholi ötroq hayotga ötkazildi. 1948-yilgi Aşxobod zilzilasida 110 mingdan ortiq kişi halok bölgan (ingliz tilidagi Vikipediya). 1991-yilda Sovet Ittifoqi parçalanişi bilan mustaqillikka erişildi.

Maydoni 491 200 km² (inglizça Vikipediyada 488 100 km²). Hududning katta qismini Qoraqum çöli egallaydi: özbekça Vikipediyada taxminan 4/5, rusça va inglizça manbalarda 80 % dan ortiq. Janubda Kopetdoğ, ğarbda Katta Bolxon, janubi-şarqda Köhitang tizmalari joylaşgan. Eng baland nuqta — Köhitang tarmoğida (3139 m). Kopetdoğdagi Rizo çöqqisi balandligi özbekça Vikipediyada 2942 m, inglizçada 2912 m deb berilgan. Eng yirik daryo — Amudaryo; Qoraqum kanali orqali suvi Bahardengaça yetkaziladi.

Iqlimi keskin kontinental va qurğoqçil: yozi issiq va quruq, qişi yumşoq. Janubiy qismida zilzilalar tez-tez bölib turadi. Asosiy qazilma boyliklar — neft va gaz; kömir, mirabilit, oltingugurt va boşqa konlar ham aniqlangan.

Turkmaniston — betaraf davlat. Amaldagi Konstitutsiya 1999-yil 18-mayda qabul qilingan (özbekça Vikipediya). Davlat boşliği — prezident; 2022-yildan Sardor Berdimuhamedov. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Majlis, ijroçi hokimiyatni Vazirlar Mahkamasi amalga oşiradi. Mustaqillikdan keyin mamlakatni 2006-yilda vafotigaça Saparmurat Niyozov, 2007-yildan Gurbanguli Berdimuhamedov boşqargan. Inglizça Vikipediyada mamlakat inson huquqlari holati böyiça tanqid qilinişi, 2022-yilgi saylov esa xalqaro kuzatuvçilar tomonidan erkin va adolatli deb hisoblanmagani qayd etilgan. Ma'muriy jihatdan mamlakat beşta viloyat (velayat), Aşxobod şahri va Arkadag şahriga bölinadi (rusça Vikipediya).

Turkmaniston tabiiy gaz zaxiralari böyiça dunyoda yetakçi örinlardan birini egallaydi (özbekça va rusça manbalarda — 4-örin, inglizçada — 5-örin). Sanoatning yetakçi tarmoqlari: gaz va neft qazib çiqariş, energetika, kimyo, maşinasozlik, yengil va oziq-ovqat sanoati. Qişloq xöjaligida paxtaçilik asosiy örin tutadi; buğdoy, arpa, şoli, poliz ekinlari yetiştiriladi, çorvaçilik rivojlangan. Gaz, neft va neft mahsulotlari, paxta, mineral öğit eksport qilinadi. Asosiy dengiz porti — Turkmanboşi. Pul birligi — manat. 1993-yildan 2017-yilgaça (inglizça Vikipediyada — 2019-yilgaça) fuqarolar elektr, suv va gazni davlat hisobidan bepul olgan.

Rasmiy til — turkman tili; aholining aksariyati turkmanlar, dindorlari asosan sunniy musulmonlar. Adabiyoti xalq oğzaki ijodidan boşlangan; «Kitobi dadam Qorqut» öğuz hayotini tasvirlaydi. 18-asrda Mahtumquli adabiyotda yangi yönalişni boşlab bergan. Aşxobodda Turkmaniston tarixi muzeyi, tasviriy san'at muzeyi va «Nisa» tarixiy-madaniy qöriqxonasi bor. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, mamlakat YuNESKO Butunjahon merosi röyxatida beşta obyekt bilan ifodalangan, qölda töqilgan gilamlari va axaltaka otlari bilan tanilgan.