Mari viloyati

Mari viloyati (turkmança Mary welaýaty) — Turkmanistonning janubi-şarqidagi ma'muriy birlik, mamlakatdagi beş viloyatdan biri. Ma'muriy markazi — Mari şahri. Viloyat Murğob va Tajan daryolari vohalarini, Qoraqum çölining bir qismini egallaydi va janubda Afğoniston bilan çegaradoş.12

ÖzME'ga köra, viloyat ilk bor 1939-yil 21-noyabrda tuzilgan, 1963-yil 10-yanvarda tugatilgan va 1970-yil 14-dekabrda yana taşkil etilgan. Rusça Vikipediyaga köra, mustaqillikdan söng, 1992-yil 14-dekabrda sobiq Mari oblasti hududida velayat sifatida qayta rasmiylaştirilgan.

Inglizça Vikipediya mintaqaning qadimiy ötmişini alohida ta'kidlaydi. Hozirgi Mari şahri yaqinidagi Gonur-depe va Jeytun kabi yodgorliklar bronza va temir davrlarida bu yerda rivojlangan jamiyat bölganini körsatadi. Miloddan avvalgi 4-asrda Iskandar Zulqarnayn bu hududni egallab, Murğob böyida Aleksandriya Margiana (Marv) şahriga asos solgan. Keyinçalik Marv Buyuk ipak yölidagi muhim şaharga, arab xalifaligi davrida esa Xurosonning markaziga aylangan. Qadimgi Marv xarobalari YUNESKO Jahon merosi röyxatiga kiritilgan va viloyatning asosiy arxeologik diqqatga sazovor joyi hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, viloyat ğarbda Axal, şimol va şimoli-şarqda Lebap viloyatlari, janub va janubi-şarqda Eron hamda Afğoniston bilan qöşni. ÖzME maydonini 86,8 ming km² deb körsatadi; Inglizça Vikipediyada esa 87 150 km² qayd etilgan.

Hududning katta qismi çöl mintaqasida joylaşgan: şimoli Qoraqumga tutaşadi, markaziy qismi esa Murğob va Tajan deltalarining yotqiziqlaridan hosil bölgan qumli-gilli tekislikdir. Iqlim keskin kontinental va quruq: ÖzME ma'lumotiça, yillik yoğin 100—300 mm atrofida, vegetatsiya davri 210—250 kun davom etadi. Vaqti-vaqti bilan janubdan esadigan afğon şamoli kuçli çang-tözon kötaradi. Yer ostidan tabiiy gaz, quriliş xom aşyosi va oş tuzi qazib olinadi.

Dehqonçilik suvi Qoraqum kanali, Murğob va Tajan daryolari hamda ulardagi suv omborlaridan olinadi; çöl yaylovlarida artezian quduqlari işlatiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, viloyatning janubiy qismi pista daraxtlari va çöl öt-ölanlari ösadigan Bodxiz-Qorabil yarimçöl mintaqasiga kiradi. Çöl tabiatini, jumladan pistazorlarni, jayran, qulon va boşqa hayvonlarni muhofaza qiliş uçun Bodxiz qöriqxonasi taşkil etilgan.

ÖzME 1995-yilgi aholini 1146,8 ming kişi deb beradi. Inglizça Vikipediyaga köra, 2022-yilgi röyxatda aholi 1 613 386 kişini taşkil etgan; örtaça ziçlik kvadrat kilometrga 15 kişi atrofida, rivojlangan vohalarda esa ança yuqori. Aholining asosiy qismi turkmanlar, özbek, rus, qozoq va boşqa millat vakillari ham yaşaydi. Inglizça Vikipediya ma'lumotiça, 2022-yil noyabridan viloyat 9 etrapga (tumanga) bölinadi. Yirik şaharlari — Mari, Bayramali, Yölötan va Afğoniston çegarasidagi Serhetabat (sobiq Kuşka).

ÖzME'ga köra, sanoat asosan qişloq xöjaligi mahsulotlarini qayta işlaşga yönaltirilgan: paxta, jun va teriga dastlabki işlov beriladi, paxta yoği, sovun, göşt va sut mahsulotlari, konserva tayyorlanadi, mahalliy takaturkman gilamlari töqiladi. Gaz sanoati viloyat iqtisodining tayançlaridan biri. Inglizça Vikipediyaga köra, bu yerda Galkiniş gaz koni joylaşgan, 2001-yilda mamlakat elektr energiyasining 74 foizi va tabiiy gazining 26 foizi şu viloyatda işlab çiqarilgan.

Qişloq xöjaligida paxta yetakçi ekin, don, sabzavot, poliz va yem-xaşak ekinlari ham ekiladi. Çorvaçilikda qoraköl teri va jun yetiştiriladi; ÖzME Mari yaqinida axaltaka ot zoti parvariş qilinişini va viloyatni respublikaning asosiy asalariçilik hududi sifatida qayd etadi. Bayramalida buyrak kasalliklarini davolaydigan iqlimiy kurort bor.