Mari viloyati

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 214–215-b. — ziyouz.com

Mari viloyati — Turkmanistondagi viloyat. 1970 i. 14 dek.da taşkil etilgan (dastlab 1939 y. 21 noyab. da taşkil etilib. 1963 y. 10 yanv.da tugatilgan edi). Ğarbdan Axal, şim. va şim,-şarkdan Lebap viloyatlari. jan. va jan.-şarkdan Eron va Afğoniston b-n çegaradoş. Mayd. 86,8 ming km2. Aholisi 1146,8 ming kişi (1995). 10 tuman, 4 şahar, 18 şaharça bor.

M.v. çöl zonasida, Murğob va Tajan daryolari havzasida joylaşgan. Şim. qismi Qoraqum çöliga tutaşgan. Markazi Murğob va Tajan daryolari deltalarining yotqiziqlaridan tarkib topgan. Qum gilli tekislik. Foydali qazilmalardan tabiiy gaz, quriliş materiallari (qum, gil, ohaktoş, mergel), oş tuzi bor. Iqlimi keskin kontinental, qurğoqçil. Iyulning örtaça t-rasi 28°, 32°, yanv. niki —2», 4°. Yillik yoğin miqdori 100—300 mm. Vegetatsiya davri 210—250 kun. Vaqt-vaqti b-n jan .dan afğon şamoli esadi va kuçli çang-tözon kötariladi. Viloyat hududi xöjaliklari suvni Qoraqum kanali, Murgob va Tajan daryolari va şu daryolarda qurilgan suv om-borlaridan oladi. Çöl r-nlarida artezian suvlariaan foydalaniladi. Tuproqlari ötloqi, ötloqitaqir, ba'zi joylarda şörxok, böz, qum tuproklar. Yovvoyi ösimliklardan sakso-vul, çerkez, qandim, qum qiyoği, qönğirboş, pista, töqay ösimliklari, qöğa va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan jayran, arxar, qulon, bezoar eçkisi, qoplon, sirtlon, asalxör, eç-kemar, kapça ilon va b. turli xil kemiruvçilar, sudraluvçilar bor. Çöl tabiati va hayvonot olamini qöriqlaş, pistazorlarni saqlaş maqsadida Bodxiz qörikxonasi taşkil qilingan.

Aholisi, asosan, turkmanlar, şuningdek, özbek, rus, qozoq, tatar va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 9,9 kişi. Şaharlari: Mari, Bayramali, Yölötan, Sarhadobod.

M.v. sanoat korxonalari, asosan, q.x. mahsulotlarini qayta işlaşga ixtisoslaşgan. Mari, Bayramali, Yölötan, Xonhovuz, Murğobda paxta, jun va teriga dastlabki işlov beriş korxonalari bor. Jun va paxta yigiriladi, adyol, çoyşablar işlab çiqariladi. Oziq-ovqat sanoati korxonalarida paxta yoği, sovun, göşt va sut mahsulotlari, sabzavot va meva konservalari, vino tayyorlanadi. Marida maşxur takaturkman gilamlari töqiladi. Mari maşinasozlik z-dida işlab çikarilayotgan neft nasoslari çet mamlakatlarga ham eksport qilinadi. Gaz sanoati rivojlangan. Tabiiy gaz asosiy energetika yoqilğisi va kimyoviy xom aşyo bölib qolmoqda. Respublikadagi ekin maydonlarining deyarli 50% M.v.dadir. Q.x.da asosiy ekin paxta hisoblanadi, şuningdek, don, sabzavot va poliz, yem-xaşak ekinlari ham ekiladi. Çorvaçilik rivojlangan, qoraköl teri, jun, pilla tayyorlanadi. Mari ş. yonida axaltaka ot zoti yetiştiriladi. Viloyat respublikaning asosiy asalariçilik r-nidir.

Avialiniyalar Marini Aşxobod, Turkmanobod, Otamurot, Saraxs b-n boglaydi. M.v.da umumiy ta'lim, musiqa, kasb-xunar maktablari, madaniyat saroyi, kutubxona, madaniyat uylari, ped., tibbiyot, veterinariya bilim yurtlari, Turkman drama teatri, tarix muzeyi bor. 1938 y.dan M.v. gazetasi çikariladi. Kasalxona, poliklinika, feldşer-akuşerlik punktlari işlab turibdi. Bayramalida buyrak kasalliklarini davolaydigan iqlimiy kurort faoliyat körsatadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МАРИ ВИЛОЯТИ — Туркманистондаги вилоят. 1970 и. 14 дек.да ташкил этилган (дастлаб 1939 й. 21 нояб. да ташкил этилиб. 1963 й. 10 янв.да тугатилган эди). Ғарбдан Ахал, шим. ва шим,-шаркдан Лебап вилоятлари. жан. ва жан.-шаркдан Эрон ва Афғонистон б-н чегарадош. Майд. 86,8 минг км2. Аҳолиси 1146,8 минг киши (1995). 10 туман, 4 шаҳар, 18 шаҳарча бор.

М.в. чўл зонасида, Мурғоб ва Тажан дарёлари ҳавзасида жойлашган. Шим. қисми Қорақум чўлига туташган. Маркази Мурғоб ва Тажан дарёлари дельталарининг ётқизиқларидан таркиб топган. Қум гилли текислик. Фойдали қазилмалардан табиий газ, қурилиш материаллари (қум, гил, оҳактош, мергель), ош тузи бор. Иқлими кескин континентал, қурғоқчил. Июлнинг ўртача т-раси 28°, 32°, янв. ники —2», 4°. Йиллик ёғин миқдори 100—300 мм. Вегетация даври 210—250 кун. Вақт-вақти б-н жан .дан афғон шамоли эсади ва кучли чанг-тўзон кўтарилади. Вилоят ҳудуди хўжаликлари сувни Қорақум канали, Мургоб ва Тажан дарёлари ва шу дарёларда қурилган сув ом-борларидан олади. Чўл р-нларида артезиан сувлариаан фойдаланилади. Тупроқлари ўтлоқи, ўтлоқитақир, баъзи жойларда шўрхок, бўз, қум тупроклар. Ёввойи ўсимликлардан саксо-вул, черкез, қандим, қум қиёғи, қўнғирбош, писта, тўқай ўсимликлари, қўға ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан жайран, архар, қулон, безоар эчкиси, қоплон, сиртлон, асалхўр, эч-кемар, капча илон ва б. турли хил кемирувчилар, судралувчилар бор. Чўл табиати ва ҳайвонот оламини қўриқлаш, пистазорларни сақлаш мақсадида Бодхиз қўрикхонаси ташкил қилинган.

Аҳолиси, асосан, туркманлар, шунингдек, ўзбек, рус, қозоқ, татар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 9,9 киши. Шаҳарлари: Мари, Байрамали, Йўлўтан, Сарҳадобод.

М.в. саноат корхоналари, асосан, қ.х. маҳсулотларини қайта ишлашга ихтисослашган. Мари, Байрамали, Йўлўтан, Хонҳовуз, Мурғобда пахта, жун ва терига дастлабки ишлов бериш корхоналари бор. Жун ва пахта йигирилади, адёл, чойшаблар ишлаб чиқарилади. Озиқ-овқат саноати корхоналарида пахта ёғи, совун, гўшт ва сут маҳсулотлари, сабзавот ва мева консервалари, вино тайёрланади. Марида машхур такатуркман гиламлари тўқилади. Мари машинасозлик з-дида ишлаб чикарилаётган нефть насослари чет мамлакатларга ҳам экспорт қилинади. Газ саноати ривожланган. Табиий газ асосий энергетика ёқилғиси ва кимёвий хом ашё бўлиб қолмоқда. Республикадаги экин майдонларининг деярли 50% М.в.дадир. Қ.х.да асосий экин пахта ҳисобланади, шунингдек, дон, сабзавот ва полиз, ем-хашак экинлари ҳам экилади. Чорвачилик ривожланган, қоракўл тери, жун, пилла тайёрланади. Мари ш. ёнида ахалтака от зоти етиштирилади. Вилоят республиканинг асосий асаларичилик р-нидир.

Авиалиниялар Марини Ашхобод, Туркманобод, Отамурот, Сарахс б-н боглайди. М.в.да умумий таълим, мусиқа, касб-хунар мактаблари, маданият саройи, кутубхона, маданият уйлари, пед., тиббиёт, ветеринария билим юртлари, Туркман драма театри, тарих музейи бор. 1938 й.дан М.в. газетаси чикарилади. Касалхона, поликлиника, фельдшер-акушерлик пунктлари ишлаб турибди. Байрамалида буйрак касалликларини даволайдиган иқлимий курорт фаолият кўрсатади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.