Lebap viloyati

Lebap viloyati — Turkmanistonning şarqiy qismidagi viloyat (velayat). Amudaryoning örta oqimi böylab, uning har ikki sohilida joylaşgan; ma'muriy markazi — Turkmanobod şahri (sobiq Çorjöy). Inglizça Vikipediyaga köra, viloyat Afğoniston va Özbekiston bilan çegaradoş bölib, Turkmanistonning beş viloyatidan biridir.12

ÖzME'ga köra, «Lebap» nomi «Labiob», ya'ni «daryo böyi» degan ma'noni anglatadi. Inglizça Vikipediya ham bu nomni forsça «lab-e ob» — «suv labi, daryo qirğoği» birikmasidan keltirib çiqaradi va u azaldan Amudaryoning örta qismini ataş uçun işlatilganini qayd etadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, hozirgi viloyat hududi Buyuk ipak yöli ustida joylaşgan; bu yerda 9–10-asrlarga oid Dayahatin karvonsaroyi saqlangan. Sovet hokimiyati örnatilgunga qadar hududning katta qismi Buxoro va Xiva xonliklari tarkibida bölgan, 1924-yilgi milliy-hududiy çegaralaşda Çorjöy va Kerki atroflari Turkmaniston SSR'ga berilgan.

ÖzME'ga köra, viloyat birinçi marta 1939-yil 20-noyabrda tuzilgan, 1963-yilda tugatilgan va 1970-yil 14-dekabrda qayta tiklangan. Uzoq vaqt Çorjöy viloyati deb atalgan; ÖzME bu nom 1993-yilgaça işlatilganini yozadi, rusça Vikipediya esa Lebap velayati sobiq Çorjöy viloyati hududida 1992-yil 14-dekabrda taşkil etilganini körsatadi.

ÖzME'ga köra, viloyat maydoni 93,8 ming km²; inglizça Vikipediyada 93 727 km² deb berilgan. Hudud şimoli-ğarbdan janubi-şarqqa 690 km ga çözilgan, uning taxminan tört dan uç qismini Qoraqum çöli egallaydi. Amudaryoning öng sohilida Qizilqum va Sandiqli qumliklari, janubi-şarqiy çekkasida esa Köhitang (Köytendağ) toğlari joylaşgan. Inglizça va rusça Vikipediyaga köra, Köytendağ tizmasida Turkmanistonning eng baland nuqtasi — Ayribaba çöqqisi bor.

Iqlimi keskin kontinental va quruq: ÖzME ma'lumotiça, iyulning örtaça harorati 29,5° atrofida, yillik yoğin şimolda 100 mm, janubda 150–200 mm. Tuproği asosan böz tuproq. Çöllarda saksovul, qandim, quyonsuyak, daryo vodiysida turanğil, terak va tol kabi töqay ösimliklari ösadi. Hayvonot dunyosida jayran, tulki, böri, kemiruvçilar, sudraluvçilar, Amudaryo töqaylarida esa buxoro buğusi uçraydi. Viloyat hududida Repetek va Köhitang qöriqxonalari taşkil etilgan.

ÖzME 1999-yil uçun aholini 1034,7 ming kişi deb körsatgan, uning köpçiligini turkmanlar, qolganini özbek, rus, tatar va boşqa xalqlar vakillari taşkil etgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 2022-yilgi röyxatga oliş natijalariga köra viloyatda 1 447 298 kişi yaşagan.

Ma'muriy bölinişi bir neça bor özgargan. ÖzME yozilgan davrda viloyatda 13 tuman bölgan bölsa, rusça Vikipediyaga köra, 2017 va 2022-yillardagi islohotlardan söng velayat tarkibida 8 etrap (tuman), tuman huquqiga ega 1 şahar va 14 şahar qolgan.

ÖzME'ga köra, viloyatda yengil va oziq-ovqat, gaz, kimyo, paxta tozalaş, ipakçilik va qoraköl terisini qayta işlaş sanoati rivojlangan, Seydi şahrida neftni qayta işlaş zavodi, Gugurttoğda oltingugurt kombinati qurilgan. Rusça Vikipediyaga köra, viloyat sanoatida yoqilği-energetika tarmoqlari yetakçi örinda turadi va sanoat mahsulotining taxminan 35,5 foizini beradi; Turkmanistonda işlab çiqariladigan ipak gazlamalarining katta qismi şu yerga töğri keladi.

Qişloq xöjaligining asosi — suğorma dehqonçilik. Inglizça Vikipediyaga köra, quyoşli ob-havo va suv zaxirasining köpligi yuqori sifatli ingiçka tolali paxta yetiştirişga imkon beradi. ÖzME ğalla, sabzavot va poliz ekinlarini, ayniqsa «gulobi» qovunini, boğdorçilik, tokçilik, qoraköl qöyçiligi va pillaçilikni ham sanab ötadi. Amudaryo va Qoraqum kanalida kema qatnaydi, viloyat temir va avtomobil yöllari bilan boğlangan.