Lebap viloyati

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 61–62-b. — ziyouz.com

Lebap viloyati — Turkmanistondagi viloyat (dastlab 1939 y. 20 noyab.da taşkil etilgan, 1963 y.da tugatilgan. 1970 y. 14 dekabrda qayta tiklangan). 1993 y. gaça Çorjöy viloyati nomi b-n yuritildi. Qoraqum çölining şarqida Amudaryo örta oqimining har ikki sohilida joylaşgan (Lebap — Labiob, ya'ni, Daryo böyi, nomi şundan). Mayd. 93,8 ming km2. Aholisi 1034,7 ming kişi (1999). Viloyatda 13 tuman, 4 şahar, 26 şaharça, 103 qişloq va 458 aholi punkti bor. Viloyat markazi Turkmanobod şahri.

Tabiati. L. v. hududining 75%ni Qoraqum çöli egallagan. Viloyat hududi şim.-ğarbdan jan.-şarqqa 690 km ga çözilgan, eni şarqdan ğarbga 135— 225 km. L.v. şim.da Amudaryoning ğarbida Zaunguz Qoraqumigaça yetib, Mari—Turkmanobod t.y.dan jan.da Qorakumning jan.-şarqiy qismini öz içiga olgan. Viloyatning jan.-ğarbiy çekkasida Qorabel qirlarining bir qismi joylaşgan. Şim.-şarqiy qismi (Amudaryoning öng sohili) Qizilqum çölidan iborat, undan jan.-şarqda Sandiqli qum çöli mavjud. Viloyatning jan.-şarqiy çegarasida Mukri platosi b-n Gugurttoğ va Köhitang (eng baland joyi 3139 m) toğlari bor.

L.v. iqlimi keskin kontinental, quruq. Yozi issiq, qişi mö'tadil sovuq. Iyulning örtaça t-rasi 29,5°, yanv.-niki şim.da —4°, jan.da 2°. Yillik yoğin mikdori şim.da 100 mm, jan.da 150— 200 mm. Vegetatsiya davri 203—235 kun. Köllardan Botli, Qarğali, Qizilça, Patdali, Sulton Sanjar va b. bor. Tuproği, asosan, böz tuproq. Ösimliklardan çöl qismida qum bardidoşi, oq saksovul, quyonsuyak, qandim va b., Amudaryo vodiysida töqay ösimliklardan turanğil, terak, tol ösadi, toğlarda arçazorlar uçraydi. Yovvoyi hayvonlardan çöllarda jayran, daşt muşugi, tulki, böri, çiyaböri, kemiruvçilardan qumsiçqon, yumronqoziq, quşlardan xöjasavdogar, çöl qiziliştoni, sudraluvçilardan ilon, kaltakesak, toşbaqa, Amudaryo vodiysida buxoro buğusi, qobon yaşaydi. L. v. hududida Köhitang va Repetek qöriqxonalari joylaşgan.

Aholisi, asosan, turkmanlar, şuningdek, özbek, rus, tatar, ukrain, ozarbayjon, arman va b. millat vakillari ham yaşaydi. Şahar aholisi 445 ming kişi, qişloq aholisi 589,7 ming kişi. Aholisi ziçligi 1 km2 ga 11 kişi (1999).

Xöjaligi. Viloyatda yengil va oziq-ovqat, gaz, kimyo, paxta tozalaş, ipakçilik, qoraköl terisiga dastlabki işlov beriş, yoğ-moy kabi sanoat tarmoqlari rivojlangan. Asosiy korxonalar Turkmanobodda. Tuman markazlarida paxta tozalaş z-dlari, Otamurodda sut, göşt, non k-tlari, gilam f-kasi, q.x. maşinalarini tuzatiş z-di, Gugurttoğda oltingugurt k-ti, Seydi ş.da neftni qayta işlaş z-di bor. Turkmanoboddan şim.da neft-kimyo majmuasi barpo etilgan. Q. x.da suğorib dehqonçilik qilinadigan yerlarining asosiy ekini—paxta (jumladan, ingiçka tolali navlar ham ekiladi). Ğalla, poliz («gulobi» qovun navi maşhur), sabzavot ekinlari ekiladi. Boğdorçilik va tokçilik b-n şuğullaniladi. Çöl yaylovlarida qoraköl qöylari, Amudaryoga yaqin yerlarda qoramol boqiladi. L. v. Turkmanistonning asosiy ipakçilik r-ni. T. y., avtomobil yöllari bor. Amudaryo va Qoraqum kanalida kema qatnaydi. Asosiy pristanlari Otamurod, Niçkapir, Turkmanobod. Viloyat markazi havo yöllari orqali Aşxobod va b. şaharlar b-n boğlangan. Ped. in-ti, 3 örta bilim yurti, 8 litsey, jamoat kutubxonalari, 4 muzey, teatr, 26 kasalxo-na bor. «Turkman gundogari» («Turkman şarqi») gaz. çiqadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЛЕБАП ВИЛОЯТИ — Туркманистондаги вилоят (дастлаб 1939 й. 20 нояб.да ташкил этилган, 1963 й.да тугатилган. 1970 й. 14 декабрда қайта тикланган). 1993 й. гача Чоржўй вилояти номи б-н юритилди. Қорақум чўлининг шарқида Амударё ўрта оқимининг ҳар икки соҳилида жойлашган (Лебап — Лабиоб, яъни, Дарё бўйи, номи шундан). Майд. 93,8 минг км2. Аҳолиси 1034,7 минг киши (1999). Вилоятда 13 туман, 4 шаҳар, 26 шаҳарча, 103 қишлоқ ва 458 аҳоли пункти бор. Вилоят маркази Туркманобод шаҳри.

Табиати. Л. в. ҳудудининг 75%ни Қорақум чўли эгаллаган. Вилоят ҳудуди шим.-ғарбдан жан.-шарққа 690 км га чўзилган, эни шарқдан ғарбга 135— 225 км. Л.в. шим.да Амударёнинг ғарбида Заунгуз Қорақумигача етиб, Мари—Туркманобод т.й.дан жан.да Қоракумнинг жан.-шарқий қисмини ўз ичига олган. Вилоятнинг жан.-ғарбий чеккасида Қорабел қирларининг бир қисми жойлашган. Шим.-шарқий қисми (Амударёнинг ўнг соҳили) Қизилқум чўлидан иборат, ундан жан.-шарқда Сандиқли қум чўли мавжуд. Вилоятнинг жан.-шарқий чегарасида Мукри платоси б-н Гугурттоғ ва Кўҳитанг (энг баланд жойи 3139 м) тоғлари бор.

Л.в. иқлими кескин континентал, қуруқ. Ёзи иссиқ, қиши мўътадил совуқ. Июлнинг ўртача т-раси 29,5°, янв.-ники шим.да —4°, жан.да 2°. Йиллик ёғин микдори шим.да 100 мм, жан.да 150— 200 мм. Вегетация даври 203—235 кун. Кўллардан Ботли, Қарғали, Қизилча, Патдали, Султон Санжар ва б. бор. Тупроғи, асосан, бўз тупроқ. Ўсимликлардан чўл қисмида қум бардидоши, оқ саксовул, қуёнсуяк, қандим ва б., Амударё водийсида тўқай ўсимликлардан туранғил, терак, тол ўсади, тоғларда арчазорлар учрайди. Ёввойи ҳайвонлардан чўлларда жайран, дашт мушуги, тулки, бўри, чиябўри, кемирувчилардан қумсичқон, юмронқозиқ, қушлардан хўжасавдогар, чўл қизилиштони, судралувчилардан илон, калтакесак, тошбақа, Амударё водийсида бухоро буғуси, қобон яшайди. Л. в. ҳудудида Кўҳитанг ва Репетек қўриқхоналари жойлашган.

Аҳолиси, асосан, туркманлар, шунингдек, ўзбек, рус, татар, украин, озарбайжон, арман ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 445 минг киши, қишлоқ аҳолиси 589,7 минг киши. Аҳолиси зичлиги 1 км2 га 11 киши (1999).

Хўжалиги. Вилоятда енгил ва озиқ-овқат, газ, кимё, пахта тозалаш, ипакчилик, қоракўл терисига дастлабки ишлов бериш, ёғ-мой каби саноат тармоқлари ривожланган. Асосий корхоналар Туркманободда. Туман марказларида пахта тозалаш з-длари, Отамуродда сут, гўшт, нон к-тлари, гилам ф-каси, қ.х. машиналарини тузатиш з-ди, Гугурттоғда олтингугурт к-ти, Сейди ш.да нефтни қайта ишлаш з-ди бор. Туркманободдан шим.да нефть-кимё мажмуаси барпо этилган. Қ. х.да суғориб деҳқончилик қилинадиган ерларининг асосий экини—пахта (жумладан, ингичка толали навлар ҳам экилади). Ғалла, полиз («гулоби» қовун нави машҳур), сабзавот экинлари экилади. Боғдорчилик ва токчилик б-н шуғулланилади. Чўл яйловларида қоракўл қўйлари, Амударёга яқин ерларда қорамол боқилади. Л. в. Туркманистоннинг асосий ипакчилик р-ни. Т. й., автомобиль йўллари бор. Амударё ва Қорақум каналида кема қатнайди. Асосий пристанлари Отамурод, Ничкапир, Туркманобод. Вилоят маркази ҳаво йўллари орқали Ашхобод ва б. шаҳарлар б-н боғланган. Пед. ин-ти, 3 ўрта билим юрти, 8 лицей, жамоат кутубхоналари, 4 музей, театр, 26 касалхо-на бор. «Туркман гундогари» («Туркман шарқи») газ. чиқади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.