Daryolarni havzalararo oqiziş
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 100-b. — ziyouz.com
Daryolarni havzalararo oqiziş — xalq xöjaligi maqsadlarida sersuv daryo xdvzalaridagi suvning bir qismini kamsuv daryo havzalariga ötkaziş; suv resurelarini hududiy qayta taqsimlaş. Muayyan mintaqa va mamlakatlarda daryolarning notekis joylaşganligi D.h.o.ga zarurat tuğdiradi. Orol dengizi havzasining asosiy daryolari Amudaryo (Zarafşon, Qaşqadaryo, Murğob, Tajan va b.) va Sirdaryo (Norin, Çirçiq, Aris va b. irmoqlari b-n) suvlari butunlay sugoriş va yaylovlarni suv b-n ta'minlaş uçun sarflanadi. Havzaning öz suv resurslaridan töla va samarali foydalaniş yöllarini izlaş b-n birga 80-y. lar boşlarida qöşni sersuv Kara dengizi (Ob va Yenisey daryo havzalari) havzasi suvlarini Orol dengizi havzasiga oqiziş ğoyalari örtaga qöyildi va loyiha işlari bajarildi. Hoz. şaroitda suv resurelarini bir havza içida qayta taqsimlaş böyiça yetarli tajriba töplangan. Jumladan, Orol dengizi havzasida daryo suvining bir kismini kamsuv daryolarga oqizişga imkon beradigan yirik suv magistrallari qurildi: Qoraqum kapali (Amudaryo suvining bir qismini Murğob, Tajan va Atrek daryo havzalariga yetkazib beradi); Amu-Buxoro maşina kanali (Amudaryo-Zarafşon); Qarşi maşina kanali (Amudaryoqaşqadaryo); Amu-Zang kanali (Amudaryo-Surxondaryo) va b. (q. Daryo oqimini tartibga soliş).
Daryolar suvini bir havzadan boşqasiga oqiziş texnika nuqtai nazaridan suv resurslarini qayta taqsimlaşning birmunça murakkab usuli hisoblanadi. D.h.o.ning ekologik va meliorativ oqibatlari har tomonlama puxta tadqiq qilinişi lozim. Suv resurslarini havzalararo oqiziş (qayta taqsimlaş) sxemalari böyiça i.t. va loyihalaş, texnika-iqtisodiy işlarni i.t. in-tlari bajaradi.
Toştemir Bekmurodov.
Q.: Daryo oqimini tartibga soliş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАРЁЛАРНИ ҲАВЗАЛАРАРО ОҚИЗИШ — халқ хўжалиги мақсадларида серсув дарё хдвзаларидаги сувнинг бир қисмини камсув дарё ҳавзаларига ўтказиш; сув ресуреларини ҳудудий қайта тақсимлаш. Муайян минтақа ва мамлакатларда дарёларнинг нотекис жойлашганлиги Д.ҳ.о.га зарурат туғдиради. Орол денгизи ҳавзасининг асосий дарёлари Амударё (Зарафшон, Қашқадарё, Мурғоб, Тажан ва б.) ва Сирдарё (Норин, Чирчиқ, Арис ва б. ирмоқлари б-н) сувлари бутунлай сугориш ва яйловларни сув б-н таъминлаш учун сарфланади. Ҳавзанинг ўз сув ресурсларидан тўла ва самарали фойдаланиш йўлларини излаш б-н бирга 80-й. лар бошларида қўшни серсув Кара денгизи (Обь ва Енисей дарё ҳавзалари) ҳавзаси сувларини Орол денгизи ҳавзасига оқизиш ғоялари ўртага қўйилди ва лойиҳа ишлари бажарилди. Ҳоз. шароитда сув ресуреларини бир ҳавза ичида қайта тақсимлаш бўйича етарли тажриба тўпланган. Жумладан, Орол денгизи ҳавзасида дарё сувининг бир кисмини камсув дарёларга оқизишга имкон берадиган йирик сув магистраллари қурилди: Қорақум капали (Амударё сувининг бир қисмини Мурғоб, Тажан ва Атрек дарё ҳавзаларига етказиб беради); Аму-Бухоро машина каналы (Амударё-Зарафшон); Қарши машина канали (Амударёқашқадарё); Аму-Занг канали (Амударё-Сурхондарё) ва б. (қ. Дарё оқимини тартибга солиш).
Дарёлар сувини бир ҳавзадан бошқасига оқизиш техника нуқтаи назаридан сув ресурсларини қайта тақсимлашнинг бирмунча мураккаб усули ҳисобланади. Д.ҳ.о.нинг экологик ва мелиоратив оқибатлари ҳар томонлама пухта тадқиқ қилиниши лозим. Сув ресурсларини ҳавзалараро оқизиш (қайта тақсимлаш) схемалари бўйича и.т. ва лойиҳалаш, техника-иқтисодий ишларни и.т. ин-тлари бажаради.
Тоштемир Бекмуродов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.