«Daşnaksutyun»
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 120-b. — ziyouz.com
«Daşnaksutyun» (armança -«Ittifoq») — arman millatçilari partiyasi. 1890 y.da Tiflisda tuzilgan. Turkistonda mahalliy aholiga qarşi qirğinlar uyuştirgan (1918—19). A'zolari özlarini «daşnoqlar» deb ataşgan. Dastlab «D.» dasturida terror va qurolli harakat yöli b-n Buyuk Armaniston davlatini barpo etiş közda tutilgan. 20- a. boşlarida Kavkazda armanlar b-n turkiy xalqlarni bir-biriga qarşi qözğatib, milliy nizolarni kuçaytirişda maş'um rol öynagan. Turk-arman qirğini (1915) sababçilaridan biri bölgan. Şu qirğindan söng daşnoqlarning bir qismi Turkistonga kelib örnaşgan. 1917 y.gi keskin siyosiy özgarişlardan keyin «D.» Armanistonda hokimiyatni egalladi (1918 y. may — 1920 y. noyab.). Kare viloyati va Erivan gubernyasida musulmonlarni ommaviy qirğin qildi (1920 y. sent.).
Bolşeviklar Turkistonda zöravonlik b-n sovet rejimini örnatgaç, «D.» partiyasining qurolli drujinalaridan ölkadagi milliy kuçlarga qarşi kuraşda foydalandi. Daşnoklar 1918 y. fev.da qizil askarlar b-n birgalikda Qöqon ş.da ommaviy qirğin ötkazdi (q. Turkiston muxtoriyati). Umuman 1918—19 y.lar davomida Farğona vodiysida istiqlolçilarga qarşi kuraş niqobi ostida tinç aholidan 35000 kişini qirib taşlab, mol-mulkini talontaroj etdi. Turor Risqulov, Sa'dulla Tursunxöjayev, Nizomiddin Xöjayev kabi rahbar xodimlarning qat'iy talabi natijasidagina Turkiston MIK 1919 y. 16 iyuldagi buyruği b-n «D.» partiyasini tarqatib yubordi va daşnoq drujinalarini qurolsizlantirdi (yana q. Istiqlolçilik harakati). «D.» Armanistonning özida ham taqiqlandi (1921), ammo xorijda öz faoliyatini davom ettirdi. 1990-y.lardan «D.» Armanistonda oşkora faoliyat körsata boşladi.
Ad.: Özbekistonning yangi tarixi, 2-kitob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Rajabov Q. K., Mustaqil Turkiston fikri uçun mujodalalar, T., 2000; Turkestan v naçale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti [Kollektiv avtorov], T., 2000.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ДАШНАКЦУТЮН» (арманча -«Иттифоқ») — арман миллатчилари партияси. 1890 й.да Тифлисда тузилган. Туркистонда маҳаллий аҳолига қарши қирғинлар уюштирган (1918—19). Аъзолари ўзларини «дашноқлар» деб аташган. Дастлаб «Д.» дастурида террор ва қуролли ҳаракат йўли б-н Буюк Арманистон давлатини барпо этиш кўзда тутилган. 20- а. бошларида Кавказда арманлар б-н туркий халқларни бир-бирига қарши қўзғатиб, миллий низоларни кучайтиришда машъум роль ўйнаган. Турк-арман қирғини (1915) сабабчиларидан бири бўлган. Шу қирғиндан сўнг дашноқларнинг бир қисми Туркистонга келиб ўрнашган. 1917 й.ги кескин сиёсий ўзгаришлардан кейин «Д.» Арманистонда ҳокимиятни эгаллади (1918 й. май — 1920 й. нояб.). Каре вилояти ва Эриван губернясида мусулмонларни оммавий қирғин қилди (1920 й. сент.).
Большевиклар Туркистонда зўравонлик б-н совет режимини ўрнатгач, «Д.» партиясининг қуролли дружиналаридан ўлкадаги миллий кучларга қарши курашда фойдаланди. Дашноклар 1918 й. фев.да қизил аскарлар б-н биргаликда Қўқон ш.да оммавий қирғин ўтказди (қ. Туркистон мухторияти). Умуман 1918—19 й.лар давомида Фарғона водийсида истиқлолчиларга қарши кураш ниқоби остида тинч аҳолидан 35000 кишини қириб ташлаб, мол-мулкини талонтарож этди. Турор Рисқулов, Саъдулла Турсунхўжаев, Низомиддин Хўжаев каби раҳбар ходимларнинг қатъий талаби натижасидагина Туркистон МИК 1919 й. 16 июлдаги буйруғи б-н «Д.» партиясини тарқатиб юборди ва дашноқ дружиналарини қуролсизлантирди (яна қ. Истиқлолчилик ҳаракати). «Д.» Арманистоннинг ўзида ҳам тақиқланди (1921), аммо хорижда ўз фаолиятини давом эттирди. 1990-й.лардан «Д.» Арманистонда ошкора фаолият кўрсата бошлади.
Ад.: Ўзбекистоннинг янги тарихи, 2-китоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Ражабов Қ. К., Мустақил Туркистон фикри учун мужодалалар, Т., 2000; Туркестан в начале XX века: к истории истоков национальной независимости [Коллектив авторов], Т., 2000.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.