Davlat sotsializmi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 28–29-b. — ziyouz.com
Davlat sotsializmi - 1) sotsializmga burjua davlatining ijtimoiy-iqtisodiy tadbirlari orqali erişiş mumkinligini tarğib etuvçi reformistik nazariya. 2) Sobiq sotsialistik mamlakatlarda amalda mavjud bölgan sotsializm. D.s. nazariyasi 19-a. ning 2-yarmida Germaniyada tarqaldi. Uning asosçisi nemis iqtisodçisi K. I. Rodbertus-Yagetsov bölib, uning qaraşlariga köra, insoniyat jamiyati kommunizm sari rivojlanib, öz yölida davlatning rivojlaniş bosqiçlari va mulkçilik şakllari b-n belgilanadigan 3 davr («antik davr», «feodalizm va kapitalizm», «kommunizm»)ni bosib ötadi. «Antik davr» negizini odamga mulkçilik, «feodalizm va kapitalizm» davrini yerga va kapitalga mulkçilik, «kommunizm»ni mehnatga va iş haqiga mulkçilik belgilaydi. U davlatni jamiyatning «kommunizm»ga evolyutsion ötişini harakatlantiruvçi kuçi bölgan ideal taşkilot tarzida talqin qiladi. G. Şmoller, L. Brentano, A. Vagner, V. Zombart va b. ham D.s. ğoyalarini tarğib etganlar. D.s. asosçilari sotsializm deganda i.ç. vositalari va iqtisodiyotning islohotlar yöli b-n davlatlaştirilişini tuşunar edilar. Şu sababdan ular 1873 y.dagi iqtisodiy tanglik davrida Prussiya t.y. kompaniyalarini halokatdan kutqarib qoliş uçun uning davlat ixtiyoriga olinişi, boj tarifi örnatilişi, tamaki monopoliyasi, spirtli içimliklarga soliq, ba'zi liberal islohotlarni sotsializmning amalga oşirilişi deb talqin qilgan. D.s. nazariyasiga inqilobiy sotsializm nazariyasi asosçilari K. Marks va F. Engels qarşi çiqib, sotsializm faqat sotsialistik inqilob, işçilar sinfi hokimiyatining örnatilişi va i.ç. vositalarining deyarli hammasini sotsialistik mulkka aylantiriş natijasidagina amalga oşirilişi mumkin degan ğoyani ilgari surganlar. Biroq Rossiyadagi Oktyabr töntarişi b-n boşlangan va 1917—91 y.larda ötkazilgan sotsialistik eksperiment Marks ğoyalari asosida yarimyorti şakllangan sotsialistik tuzum, öz mohiyati va tabiatiga köra haqiqatdan adolatli demokratik jamiyat bölmasdan, amalda D.sdan iborat ekanini körsatdi. Sobiq Ittifokdagi sovet sotsializmi ham, undan nusxa olgan boşqa mamlakatlardagi sotsializm ham haddan taşqari markazlaştirilgan boşqarişga asoslangan sotsializm edi. Mas, Ittifokda i.ç. vositalarining 90% dan ortiği davlat mulki edi. Şuning uçun u ham haqiqiy demokratik erkin jamiyat böla olmadi va pirovardida inqirozga uçradi. Hoz. paytda mavjud sotsialistik mamlakatlar (Xitoy, Vyetnam)da keng kölamli demokratik islohotlar ötkazilmoqda. Ğarb mamlakatlaridagi sotsialistik va kommunistik partiyalar, işçilar partiyalari (mas, Germaniya sotsial-demokratik partiyasi, Buyuk Britaniyadagi leyboristlar partiyasi va b.) sotsialistik mafkuraning köpgina tamoyillaridan voz keçdilar, i.ç. vositalarining mutlaq köpçiligini markazlaştiriş va davlatlaştiriş kabi ğoyalar bugungi kunda uz jozibasini butunlay yöqotdi. Çunki bunday D.s. hayot sinovidan öta olmadi, lekin demokratik sotsializm ğoyalari hali ham uçrab turadi. Kapitalizm ham özini tölaqonli demokratik va odil jamiyat sifatida namoyiş eta olmaganligi sababli, turli mamlakatlar (Germaniya, Daniya, Şveysariya va b.)da yangi sivilizatsiyaga, ijtimoiy-insoniy tuzumga ötiş — umumdemokratik adolatli jamiyat quriş, uning boşqariladigan, ijtimoiy yönaltirilgan bozor iqtisodiyotini şakllantiriş ğoyasi vujudga keldi va uni hayotga joriy etiş böyiça samarali işlar qilinmoqda, demokratik va iqtisodiy islohotlar amalga oşirilmoqda. Inson manfaatlari ustun bölgan, barça kişilar uçun munosib insoniy hayot ta'minlanadigan erkin jamiyat quriş yölidan borilmoqda (q. Bozor iqtisodiyotiga ötiş).
Erlis Aliqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАВЛАТ СОЦИАЛИЗМИ - 1) социализмга буржуа давлатининг ижтимоий-иқтисодий тадбирлари орқали эришиш мумкинлигини тарғиб этувчи реформистик назария. 2) Собиқ социалистик мамлакатларда амалда мавжуд бўлган социализм. Д.с. назарияси 19-а. нинг 2-ярмида Германияда тарқалди. Унинг асосчиси немис иқтисодчиси К. И. Родбертус-Ягецов бўлиб, унинг қарашларига кўра, инсоният жамияти коммунизм сари ривожланиб, ўз йўлида давлатнинг ривожланиш босқичлари ва мулкчилик шакллари б-н белгиланадиган 3 давр («антик давр», «феодализм ва капитализм», «коммунизм»)ни босиб ўтади. «Антик давр» негизини одамга мулкчилик, «феодализм ва капитализм» даврини ерга ва капиталга мулкчилик, «коммунизм»ни меҳнатга ва иш ҳақига мулкчилик белгилайди. У давлатни жамиятнинг «коммунизм»га эволюцион ўтишини ҳаракатлантирувчи кучи бўлган идеал ташкилот тарзида талқин қилади. Г. Шмоллер, Л. Брентано, А. Вагнер, В. Зомбарт ва б. ҳам Д.с. ғояларини тарғиб этганлар. Д.с. асосчилари социализм деганда и.ч. воситалари ва иқтисодиётнинг ислоҳотлар йўли б-н давлатлаштирилишини тушунар эдилар. Шу сабабдан улар 1873 й.даги иқтисодий танглик даврида Пруссия т.й. компанияларини ҳалокатдан кутқариб қолиш учун унинг давлат ихтиёрига олиниши, бож тарифи ўрнатилиши, тамаки монополияси, спиртли ичимликларга солиқ, баъзи либерал ислоҳотларни социализмнинг амалга оширилиши деб талқин қилган. Д.с. назариясига инқилобий социализм назарияси асосчилари К. Маркс ва Ф. Энгельс қарши чиқиб, социализм фақат социалистик инқилоб, ишчилар синфи ҳокимиятининг ўрнатилиши ва и.ч. воситаларининг деярли ҳаммасини социалистик мулкка айлантириш натижасидагина амалга оширилиши мумкин деган ғояни илгари сурганлар. Бироқ Россиядаги Октябрь тўнтариши б-н бошланган ва 1917—91 й.ларда ўтказилган социалистик эксперимент Маркс ғоялари асосида яримёрти шаклланган социалистик тузум, ўз моҳияти ва табиатига кўра ҳақиқатдан адолатли демократик жамият бўлмасдан, амалда Д.сдан иборат эканини кўрсатди. Собиқ Иттифокдаги совет социализми ҳам, ундан нусха олган бошқа мамлакатлардаги социализм ҳам ҳаддан ташқари марказлаштирилган бошқаришга асосланган социализм эди. Мас, Иттифокда и.ч. воситаларининг 90% дан ортиғи давлат мулки эди. Шунинг учун у ҳам ҳақиқий демократик эркин жамият бўла олмади ва пировардида инқирозга учради. Ҳоз. пайтда мавжуд социалистик мамлакатлар (Хитой, Вьетнам)да кенг кўламли демократик ислоҳотлар ўтказилмоқда. Ғарб мамлакатларидаги социалистик ва коммунистик партиялар, ишчилар партиялари (мас, Германия социал-демократик партияси, Буюк Британиядаги лейбористлар партияси ва б.) социалистик мафкуранинг кўпгина тамойилларидан воз кечдилар, и.ч. воситаларининг мутлақ кўпчилигини марказлаштириш ва давлатлаштириш каби ғоялар бугунги кунда уз жозибасини бутунлай йўқотди. Чунки бундай Д.с. ҳаёт синовидан ўта олмади, лекин демократик социализм ғоялари ҳали ҳам учраб туради. Капитализм ҳам ўзини тўлақонли демократик ва одил жамият сифатида намойиш эта олмаганлиги сабабли, турли мамлакатлар (Германия, Дания, Швейцария ва б.)да янги цивилизацияга, ижтимоий-инсоний тузумга ўтиш — умумдемократик адолатли жамият қуриш, унинг бошқариладиган, ижтимоий йўналтирилган бозор иқтисодиётини шакллантириш ғояси вужудга келди ва уни ҳаётга жорий этиш бўйича самарали ишлар қилинмоқда, демократик ва иқтисодий ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Инсон манфаатлари устун бўлган, барча кишилар учун муносиб инсоний ҳаёт таъминланадиган эркин жамият қуриш йўлидан борилмоқда (қ. Бозор иқтисодиётига ўтиш).
Эрлис Алиқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.