Davlat suv fondi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 29–30-b. — ziyouz.com
Davlat suv fondi DAVLAT SUV FONDI, yagona davlat suv fondi — mamlakat hududidagi suvlar (suv obyektlari) — daryolar, köllar, suv omborlari, boşqa yer usti suv havzalari va suv manbalari, kanallar va hovuzlarning suvlari, yer osti suvlari va muzliklar, içki dengizlar, hududiy suvlar. Özbekistonda suv davlat mulki, umummilliy boylik hisoblanadi. D.s.f. obyektlari aholiga, korxonalar, muassasalarga va taşkilotlarga faqat foydalaniş uçun beriladi. Özbekiston hududida davlatdan boşqa heç kim suv egasi bölişi mumkin emas. Özbekistonda suvga doir munosabatlar, aholi va xalq xöjaligi ehtiyojlari uçun suvdan oqilona foydalaniş, suvni bulğaniş, ifloslaniş va kamayib ketişdan saklaş, suvning zararli ta'siri oldini oliş va uni bartaraf qiliş, suv obyektlari holatini yaxşilaş tadbir va tartib-qoidalari, şuningdek, suvga doir munosabatlar sohasida korxonalar, muassasalar, taşkilotlar, dehqon xöjaliklari va fuqarolarning huquqlari qonun b-n tartibga solinadi.
Ösimlik va hayvon organizmlari tarkibiga kiradigan, toğ jinslari, atmosfera havosi va tabiiy muhitdan olingan hamda vodoprovod tizimi rezervuarlarida bölgan suvlar D.s.f. tarkibiga kirmaydi. D.s.f.ni hisobga oliş uçun mamlakatda suvlarning mikdor va sifat tavsiflari hamda ulardan foydalaniş darajasini, şuningdek, suvdan foydalanişning davlat röyxatini öz içiga oladigan davlat suv kadastri yuritiladi.
D.s.f.ni tasarruf etişni Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, Vazirlar Mahkamasi, mahalliy hokimiyat va boşqaruv organlari öz vakolatlari doirasida amalga oşiradi. Respublikada suvdan foydalaniş sohasida davlat boşqaruvini respublika Qişloq va suv xöjaligi vazirligi (yer usti suvlari). Davlat geol. va mineral resurslar davlat qömitasi (yer osti suvlari), «Sanoatkontexnazorat» agentligi (yer osti issiq suvlari va mineral suvlar) öz vakolatlari doirasida
olib boradi. Yer usti suvlari sifatini «Boşgidromet», yer osti suvlari sifatini Davlat geol. va mineral resurslar qömitasi, içimlik suvlarini Soğliqni saqlaş vazirligi nazorat qiladi.
Özbekistonda D.s.f.dan qişloq xöjaligi, energetika, sanoat, kommunal xöjaligi ta'minoti, baliqçilik, davolaş va b. maqsadlarda foydalanildi. Orol dengizi havzasida suv resurslari tiklanadigan yer usti va yer osti suvlari hamda qaytma suvlardan taşkil topadi. Bu havzadagi eng yirik daryolar Amudaryo va Sirdaryoning yillik örtaça oqimi 115,6 km3 ni (Amudaryo — 78,5, Sirdaryo — 37,1 km3) ni taşkil etadi. Özbekiston xududida esa Orol dengizi havzasi daryolari okimining 7% hosil böladi, lekin havzadagi daryolar yillik örtaça oqimining 51,6% iste'mol qilinadi. Orol dengizi havzasida yer osti suvlarining tiklanadigan umumiy hajmi 34 km3 ni taşkil etadi, uning tasdiqdangan va foydalaniş mumkin bölgan zaxirasi 12,5 km3 ga teng. Bu zaxiralarning deyarli 50% Özbekiston hududida joylaşgan. Özbekiston toglarida 30 dan ortiq muzlik mavjud. Şuningdek, suv omborlarida suv fondining katta kismi töplangan. Sugoriş va drenaj tarmoklarining hoz. texnik holatida respublika böyiça har yili 22—P km3 drenaj suvlari hosil böladi, ularning 13 km3 dan q.x. ekinlarini suğorişda foydalaniş mumkin. Drenajtaşlama suvlar b-n har yili 50—62 mln. t tuzlar sugoriladigan massivlar doirasidan çiqarib taşlanadi va ular dare suvlari sifatini yomonlaşuviga olib keladi. hoz. davrda Amudaryoning örta va quyi oqimlarida suvning örtaça şörlanişi darajasi 1,0—1,2 g/l ni, Sirdaryoning örta oqimlarida joylaşgan viloyatlarida 1,5—1,6 g/l ni taşkil etadi. Respublikada iqtisodiyotning barça tarmoqlarida aholi jon boşiga suvning yillik örtaça soliştirma sarfi 2540 m3 ni taşkil etadi (Qirğizistonda 1128 m3, Isroilda 345 m3).
Özbekistonda suv resurslarining 90% suğorma dehqonçilikda sarflanadi va 1 ga maydonni suğoriş uçun örtaça 12,5 ming m3 (Isroilda 5,6 ming m3) suv sarflanadi. Özbekistonda D.s.f.ga doir huquqiy munosabatlar «Suv va suvdan foydalaniş töğrisida»gi Özbekiston Respublikasining qonuni (1993 y. 6 may) b-n tartibga solinadi.
Toştemir Bekmurodov, Zuhra Sobirova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАВЛАТ СУВ ФОНДИ, ягона давлат сув фонди — мамлакат ҳудудидаги сувлар (сув объектлари) — дарёлар, кўллар, сув омборлари, бошқа ер усти сув ҳавзалари ва сув манбалари, каналлар ва ҳовузларнинг сувлари, ер ости сувлари ва музликлар, ички денгизлар, ҳудудий сувлар. Ўзбекистонда сув давлат мулки, умуммиллий бойлик ҳисобланади. Д.с.ф. объектлари аҳолига, корхоналар, муассасаларга ва ташкилотларга фақат фойдаланиш учун берилади. Ўзбекистон ҳудудида давлатдан бошқа ҳеч ким сув эгаси бўлиши мумкин эмас. Ўзбекистонда сувга доир муносабатлар, аҳоли ва халқ хўжалиги эҳтиёжлари учун сувдан оқилона фойдаланиш, сувни булғаниш, ифлосланиш ва камайиб кетишдан саклаш, сувнинг зарарли таъсири олдини олиш ва уни бартараф қилиш, сув объектлари ҳолатини яхшилаш тадбир ва тартиб-қоидалари, шунингдек, сувга доир муносабатлар соҳасида корхоналар, муассасалар, ташкилотлар, деҳқон хўжаликлари ва фуқароларнинг ҳуқуқлари қонун б-н тартибга солинади.
Ўсимлик ва ҳайвон организмлари таркибига кирадиган, тоғ жинслари, атмосфера ҳавоси ва табиий муҳитдан олинган ҳамда водопровод тизими резервуарларида бўлган сувлар Д.с.ф. таркибига кирмайди. Д.с.ф.ни ҳисобга олиш учун мамлакатда сувларнинг микдор ва сифат тавсифлари ҳамда улардан фойдаланиш даражасини, шунингдек, сувдан фойдаланишнинг давлат рўйхатини ўз ичига оладиган давлат сув кадастри юритилади.
Д.с.ф.ни тасарруф этишни Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси, Вазирлар Маҳкамаси, маҳаллий ҳокимият ва бошқарув органлари ўз ваколатлари доирасида амалга оширади. Республикада сувдан фойдаланиш соҳасида давлат бошқарувини республика Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги (ер усти сувлари). Давлат геол. ва минерал ресурслар давлат қўмитаси (ер ости сувлари), «Саноатконтехназорат» агентлиги (ер ости иссиқ сувлари ва минерал сувлар) ўз ваколатлари доирасида
олиб боради. Ер усти сувлари сифатини «Бошгидромет», ер ости сувлари сифатини Давлат геол. ва минерал ресурслар қўмитаси, ичимлик сувларини Соғлиқни сақлаш вазирлиги назорат қилади.
Ўзбекистонда Д.с.ф.дан қишлоқ хўжалиги, энергетика, саноат, коммунал хўжалиги таъминоти, балиқчилик, даволаш ва б. мақсадларда фойдаланилди. Орол денгизи ҳавзасида сув ресурслари тикланадиган ер усти ва ер ости сувлари ҳамда қайтма сувлардан ташкил топади. Бу ҳавзадаги энг йирик дарёлар Амударё ва Сирдарёнинг йиллик ўртача оқими 115,6 км3 ни (Амударё — 78,5, Сирдарё — 37,1 км3) ни ташкил этади. Ўзбекистон худудида эса Орол денгизи ҳавзаси дарёлари окимининг 7% ҳосил бўлади, лекин ҳавзадаги дарёлар йиллик ўртача оқимининг 51,6% истеъмол қилинади. Орол денгизи ҳавзасида ер ости сувларининг тикланадиган умумий ҳажми 34 км3 ни ташкил этади, унинг тасдиқданган ва фойдаланиш мумкин бўлган захираси 12,5 км3 га тенг. Бу захираларнинг деярли 50% Ўзбекистон ҳудудида жойлашган. Ўзбекистон тогларида 30 дан ортиқ музлик мавжуд. Шунингдек, сув омборларида сув фондининг катта кисми тўпланган. Сугориш ва дренаж тармокларининг ҳоз. техник ҳолатида республика бўйича ҳар йили 22—П км3 дренаж сувлари ҳосил бўлади, уларнинг 13 км3 дан қ.х. экинларини суғоришда фойдаланиш мумкин. Дренажташлама сувлар б-н ҳар йили 50—62 млн. т тузлар сугориладиган массивлар доирасидан чиқариб ташланади ва улар даре сувлари сифатини ёмонлашувига олиб келади. ҳоз. даврда Амударёнинг ўрта ва қуйи оқимларида сувнинг ўртача шўрланиши даражаси 1,0—1,2 г/л ни, Сирдарёнинг ўрта оқимларида жойлашган вилоятларида 1,5—1,6 г/л ни ташкил этади. Республикада иқтисодиётнинг барча тармоқларида аҳоли жон бошига сувнинг йиллик ўртача солиштирма сарфи 2540 м3 ни ташкил этади (Қирғизистонда 1128 м3, Исроилда 345 м3).
Ўзбекистонда сув ресурсларининг 90% суғорма деҳқончиликда сарфланади ва 1 га майдонни суғориш учун ўртача 12,5 минг м3 (Исроилда 5,6 минг м3) сув сарфланади. Ўзбекистонда Д.с.ф.га доир ҳуқуқий муносабатлар «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикасининг қонуни (1993 й. 6 май) б-н тартибга солинади.
Тоштемир Бекмуродов, Зуҳра Собирова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.