Dehqonçilik madaniyati
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 231–233-b. — ziyouz.com
Dehqonçilik madaniyati - dehqonçilikni yuritişning dehqonçilik qonun-qoidalari va agrotexnologiya meyorlariga muvofiqligi darajasi. «D.m.» tuşunçasi keng ma'noda umuman jamiyatda dehqonçilikni yuritiş darajasini bildiradi, tor ma'noda dehqonçilik b-n şuğullanadigan insonning dehqonçilikka oid bilim va tajribalari hamda uni qöllaş mahorati, malakasini anglatadi. Jamiyat taraqqiyotidagi har bir muayyan davrning öziga xos D.m. mavjud va bu madaniyat asrlar davomida vorisiylik asosida boyib va yangilanib boradi. D. m.ning paydo bölişi va rivojlanib borişi jamiyatning işlab çiqaruvçi kuçlari, ayniqsa sanoat işlab çiqarişi va fan-texnika taraqqiyoti b-n çambarças boğliq. Dehqonçilik xalqxöjaligidagi boşqa tarmoklardan i. ç.ning tabiiy va iqtisodiy jarayonlari birgalikda keçişi b-n farq qiladi. Yer (tuproq) va ösimlik asosiy işlab çiqariş vositalari va ayni paytda mehnat obyektlari tarzida namoyon böladi. Tuproq ğoyat muhim xususiyatga — unumdorlik xususiya-tiga, ya'ni yetiştiriladigan ösimlikni suv, oziq moddalar unsurlari va boğlangan azot b-n uzluksiz ta'minlaş xususiyatiga ega. Tuproqning tabiiy (potensial) va iqtisodiy (samarali) unumdorligi bor. Tabiiy tuproq unumdorligi uzoqdavom etadigan tuproq hosil böliş jarayonlari natijasida yuzaga keladi; tuproqning fizik, kimyoviy biologik xususiyatlari mahalliy iqlim xususiyatlari b-n çambarças boğliklikda amal qiladi. Tuproqning iqtisodiy unumdorligi jamiyatning işlab çiqaruvçi kuçlari rivoji jarayonida inson tomonidan yaratiladi. Ösimliklar tabiiy tuproq unumdorligidan foydalanib (tuprokdan suv, oziq moddalari va azotni şimiş), atmosferadan karbonat angidrid gazini özlaş-tiriş, quyoş kinetik energiyasini tutiş va qayta özgartiriş, pirovard natijada noorganik moddalarni organik moddalarga aylantiriş, ya'ni turli-tuman dehqonçilik mahsulotlari tarkibiga kiradigan oqsil, kraxmal, qand, moy va b. moddalar yaratiş xususiyatiga ega.
Yer sirtida tabiiy şaroitlarning xilma-xilligi ekinlarni yetiştirişda maxsus usul va vositalar qöllaş, agrotexnologiyani har bir hudud, xöjalik, hatto har bir dalaning tuproq-iqlim şaroitlariga, şuningdek, ekilgan ekinlar tur va navlarining biologik xususiyatlariga qarab tabaqalaştiriş zaruriyatini keltirib çiqaradi. Dehqonçilikda insonning eng muqim vazifasi — agrotexnologik, meliorativ, taşkiliy va iqtisodiy tadbirlar majmuini bajariş yöli b-n, ya'ni oqilona dehqonçilik tiziminş amalga oşiriş yöli b-n tabiiy tuproq unumdorligini iqtisodiy unumdorlikka aylantirişdan, hosil olişdan iborat. Şu sababli dehqonçilikning real yutuqlarini ta'minlaşda inson — dehqon malakasi va mahorati markaziy örinda turadi.
D.m.ning yuksalişida dehqonçilikning moddiy-texnika bazasi — mehnat qurollarining takomillaşuvi va fan yutuklarining dehqonçilikka joriy qilinişi hal qiluvçi örinda turadi (q. Agronomiya). Tarixan olganda omoç, plug, traktor, hosilni yiğib oladigan kombaynlarning yaratilişi, fan-texnika, jumladan seleksiya yutukdari dehqonçilikda buyuk yuksalişlarni ta'minladi va D.m.ni yangi darajaga kötardi.
D.m.ning obyektiv mazmuni ilmiy asosda işlab çiqiladigan dehqonçilik tizimida ifoda etiladi. Şu sababli D.m. ilmiy jihatdan isbotlangan dehkrnçilik tizimini yaratiş va joriy qilişni, fan va texnika yutuqlarini hamda ilğor tajribalardan ijodiy foydalanişni nazarda tutadi. Yuqori darajadagi D.m. insonning dehqonçilikning asosiy qonunlari talablariga muvofiq faoliyatini — tuproq hosildorligini saqlaş va oşiriş, almaşlab ekiş qoidalariga amal qiliş; seleksiya va uruğçilik işlarini biliş va taşkil qiliş, serhosil navlarning sifatli uruğligini ekiş; har bir ekinga xos agrotexnologiyani qöllaş; tuproqqa töğri işlov beriş; sifatli uruğlikni belgilangan muddatlarda ekiş, ekinlarni sifatli parvariş qiliş; öğitlardan töğri va unumli foydalaniş; barça agrotexnologik tadbirlarni optimal muddatlarda ötkaziş; dehqonçilikni mexanizatsiyalaş, kimyolaştiriş, ösimliklarni himoya qiliş tizimini töğri taşkil qiliş; mehnatni iqtisodiy rağbatlaştirişni talab qiladi. Bundan taşqari Örta Osiyo va xususan Özbekistonda dehqonçilikning asosiy turi bölgan suğorma dehqonçilik şaroitlarida yerlarning meliorativ holatini yaxşilaş va suğoriş madaniyatini egallaş muhim örinda turadi. Yuqori darajadagi D.m. uçun kuraş dehqonçilikning yuqori unumdorligini ta'minlaşga xizmat qiladi. Özbekistonda D.m. ilmiy asosda rivojlanmoqda. Nazariy masalalar, yangi ilmiy tavsiyanomalar sinalib, söngra işlab çiqarişga joriy etilmoqda. D.m. yuksalişida örta va oliy öquv yurtlari, ta'lim markazlari faoliyati, ilmiy tadqiqot muassasalari izlanişlari, ilğor fermer, dehqon xöjaliklari tajribalari, agronom-mutaxassislar malakasi muhim rol öynaydi.
Sulton Xolnazarov.
Q.: Agronomiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕҲҚОНЧИЛИК МАДАНИЯТИ - деҳқончиликни юритишнинг деҳқончилик қонун-қоидалари ва агротехнология меъёрларига мувофиқлиги даражаси. «Д.м.» тушунчаси кенг маънода умуман жамиятда деҳқончиликни юритиш даражасини билдиради, тор маънода деҳқончилик б-н шуғулланадиган инсоннинг деҳқончиликка оид билим ва тажрибалари ҳамда уни қўллаш маҳорати, малакасини англатади. Жамият тараққиётидаги ҳар бир муайян даврнинг ўзига хос Д.м. мавжуд ва бу маданият асрлар давомида ворисийлик асосида бойиб ва янгиланиб боради. Д. м.нинг пайдо бўлиши ва ривожланиб бориши жамиятнинг ишлаб чиқарувчи кучлари, айниқса саноат ишлаб чиқариши ва фан-техника тараққиёти б-н чамбарчас боғлиқ. Деҳқончилик халқхўжалигидаги бошқа тармоклардан и. ч.нинг табиий ва иқтисодий жараёнлари биргаликда кечиши б-н фарқ қилади. Ер (тупроқ) ва ўсимлик асосий ишлаб чиқариш воситалари ва айни пайтда меҳнат объектлари тарзида намоён бўлади. Тупроқ ғоят муҳим хусусиятга — унумдорлик хусусия-тига, яъни етиштириладиган ўсимликни сув, озиқ моддалар унсурлари ва боғланган азот б-н узлуксиз таъминлаш хусусиятига эга. Тупроқнинг табиий (потенциал) ва иқтисодий (самарали) унумдорлиги бор. Табиий тупроқ унумдорлиги узоқдавом этадиган тупроқ ҳосил бўлиш жараёнлари натижасида юзага келади; тупроқнинг физик, кимёвий биологик хусусиятлари маҳаллий иқлим хусусиятлари б-н чамбарчас боғликликда амал қилади. Тупроқнинг иқтисодий унумдорлиги жамиятнинг ишлаб чиқарувчи кучлари ривожи жараёнида инсон томонидан яратилади. Ўсимликлар табиий тупроқ унумдорлигидан фойдаланиб (тупрокдан сув, озиқ моддалари ва азотни шимиш), атмосферадан карбонат ангидрид газини ўзлаш-тириш, қуёш кинетик энергиясини тутиш ва қайта ўзгартириш, пировард натижада ноорганик моддаларни органик моддаларга айлантириш, яъни турли-туман деҳқончилик маҳсулотлари таркибига кирадиган оқсил, крахмал, қанд, мой ва б. моддалар яратиш хусусиятига эга.
Ер сиртида табиий шароитларнинг хилма-хиллиги экинларни етиштиришда махсус усул ва воситалар қўллаш, агротехнологияни ҳар бир ҳудуд, хўжалик, ҳатто ҳар бир даланинг тупроқ-иқлим шароитларига, шунингдек, экилган экинлар тур ва навларининг биологик хусусиятларига қараб табақалаштириш заруриятини келтириб чиқаради. Деҳқончиликда инсоннинг энг муқим вазифаси — агротехнологик, мелиоратив, ташкилий ва иқтисодий тадбирлар мажмуини бажариш йўли б-н, яъни оқилона деҳқончилик тизиминш амалга ошириш йўли б-н табиий тупроқ унумдорлигини иқтисодий унумдорликка айлантиришдан, ҳосил олишдан иборат. Шу сабабли деҳқончиликнинг реал ютуқларини таъминлашда инсон — деҳқон малакаси ва маҳорати марказий ўринда туради.
Д.м.нинг юксалишида деҳқончиликнинг моддий-техника базаси — меҳнат қуролларининг такомиллашуви ва фан ютукларининг деҳқончиликка жорий қилиниши ҳал қилувчи ўринда туради (қ. Агрономия). Тарихан олганда омоч, плуг, трактор, ҳосилни йиғиб оладиган комбайнларнинг яратилиши, фан-техника, жумладан селекция ютукдари деҳқончиликда буюк юксалишларни таъминлади ва Д.м.ни янги даражага кўтарди.
Д.м.нинг объектив мазмуни илмий асосда ишлаб чиқиладиган деҳқончилик тизимида ифода этилади. Шу сабабли Д.м. илмий жиҳатдан исботланган деҳкрнчилик тизимини яратиш ва жорий қилишни, фан ва техника ютуқларини ҳамда илғор тажрибалардан ижодий фойдаланишни назарда тутади. Юқори даражадаги Д.м. инсоннинг деҳқончиликнинг асосий қонунлари талабларига мувофиқ фаолиятини — тупроқ ҳосилдорлигини сақлаш ва ошириш, алмашлаб экиш қоидаларига амал қилиш; селекция ва уруғчилик ишларини билиш ва ташкил қилиш, серҳосил навларнинг сифатли уруғлигини экиш; ҳар бир экинга хос агротехнологияни қўллаш; тупроққа тўғри ишлов бериш; сифатли уруғликни белгиланган муддатларда экиш, экинларни сифатли парвариш қилиш; ўғитлардан тўғри ва унумли фойдаланиш; барча агротехнологик тадбирларни оптимал муддатларда ўтказиш; деҳқончиликни механизациялаш, кимёлаштириш, ўсимликларни ҳимоя қилиш тизимини тўғри ташкил қилиш; меҳнатни иқтисодий рағбатлаштиришни талаб қилади. Бундан ташқари Ўрта Осиё ва хусусан Ўзбекистонда деҳқончиликнинг асосий тури бўлган суғорма деҳқончилик шароитларида ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш ва суғориш маданиятини эгаллаш муҳим ўринда туради. Юқори даражадаги Д.м. учун кураш деҳқончиликнинг юқори унумдорлигини таъминлашга хизмат қилади. Ўзбекистонда Д.м. илмий асосда ривожланмоқда. Назарий масалалар, янги илмий тавсияномалар синалиб, сўнгра ишлаб чиқаришга жорий этилмоқда. Д.м. юксалишида ўрта ва олий ўқув юртлари, таълим марказлари фаолияти, илмий тадқиқот муассасалари изланишлари, илғор фермер, деҳқон хўжаликлари тажрибалари, агроном-мутахассислар малакаси муҳим роль ўйнайди.
Султон Холназаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.