Dehqonlar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 226-b. — ziyouz.com
Dehqonlar - ijtimoiy guruh, aholining asosiy kasbi dehqonçilik bölgan maxsus toifasi. D. mehnat faoliyati, turmuş tarzi, manfaati va könikmalariga köra jamiyatdagi boşqa sinf va ijtimoiy guruhlardan farq qiladi. D. agrar sohada faoliyat körsatadi, yer va b. resurslarga egalik qiladi, öz i.ç. vositalari va oila a'zolari mehnati b-n yakka xöjalik yuritadi. D.ning paydo bölişi ibtidoiy jamoat tuzumining parçalanişi jarayonida q.x.da ixtisoslaşuv yuz berib, dehqonçilikning çorvaçilikdan ajralib çiqişi va mayda oilaviy xöjaliklarning yuzaga kelişi b-n boğliq. Örta Osiyoda va Eronda dastlab jamoadan ajralib çiqqan katta yer egalari, ba'zan qişloq oqsoqollari «dehqon» deyilgan (ular özlarining devor b-n öralgan mustahkam qörğonlariga ega bölganlar). Örta asrlarga kelib D. qişloq xöjaligi iqtisodiyotining asosiy tayançini hosil etdi, natijada u aholining asosiy ijtimoiy qatlamiga aylandi. Işlab çiqaruvçi kuçlarning taraqqiyoti va ijtimoiy meqnat taqsimotining çuqurlaşuvi natijasida asosan q.x. işlab çiqarişida band bölgan D. tovar-pul munosabatlari yuzaga keltiradigan ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarga tortildilar va asta-sekin ijtimoiy tabaqalanib mayda, örtahol va yirik yer egalari bölgan D. paydo böldi. Sanoat rivojlanişi b-n, birinçi navbatda, kambağal, mayda D. hisobidan işçilar şakllanadi va şu hisobiga D. soni qisqardi. Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda D. sonini kes-kin qisqartiradigan fermer xöjaliklarining ösişi b-n bir qatorda kooperatsiya ham yuzaga keldi. Hoz. rivojlanayotgan mamlakatlarda aholining asosiy qismini taşkil qiladigan D.ning xöjalik ukladi rivoji ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning umumiy qolokligi ta'sirida yanada murakkablaşib bormoqda. Sobiq SSSRda, Şarqiy Yevropa va Osiyodagi bir qator mamlakatlarda kuç işlatib, qatağon yöli b-n amalga oşirilgan dehqon xöjaliklarini jadal kooperatsiyalaş (jamoa xöjaliklariga aylantiriş) q.x. işlab çiqarişini juda pasaytirib, D.ga xam, jamiyatga ham zarar keltirdi.
Hoz. vaqtda Özbekistonda tomorqa yeri bölgan mayda D., şirkat a'zosi bölgan D., dehqon xöjaligi egalari bölgan D. va davlatdan yerni uzoq muddatga (10— 50 yil) ijaraga olgan yirik fermer xöjaligi sohiblari bölgan D. faoliyat körsatadi (yana q. Dehqonçilik).
Ahmadjon Ölmasov.
Q.: Dehqonçilik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕҲҚОНЛАР - ижтимоий гуруҳ, аҳолининг асосий касби деҳқончилик бўлган махсус тоифаси. Д. меҳнат фаолияти, турмуш тарзи, манфаати ва кўникмаларига кўра жамиятдаги бошқа синф ва ижтимоий гуруҳлардан фарқ қилади. Д. аграр соҳада фаолият кўрсатади, ер ва б. ресурсларга эгалик қилади, ўз и.ч. воситалари ва оила аъзолари меҳнати б-н якка хўжалик юритади. Д.нинг пайдо бўлиши ибтидоий жамоат тузумининг парчаланиши жараёнида қ.х.да ихтисослашув юз бериб, деҳқончиликнинг чорвачиликдан ажралиб чиқиши ва майда оилавий хўжаликларнинг юзага келиши б-н боғлиқ. Ўрта Осиёда ва Эронда дастлаб жамоадан ажралиб чиққан катта ер эгалари, баъзан қишлоқ оқсоқоллари «деҳқон» дейилган (улар ўзларининг девор б-н ўралган мустаҳкам қўрғонларига эга бўлганлар). Ўрта асрларга келиб Д. қишлоқ хўжалиги иқтисодиётининг асосий таянчини ҳосил этди, натижада у аҳолининг асосий ижтимоий қатламига айланди. Ишлаб чиқарувчи кучларнинг тараққиёти ва ижтимоий меқнат тақсимотининг чуқурлашуви натижасида асосан қ.х. ишлаб чиқаришида банд бўлган Д. товар-пул муносабатлари юзага келтирадиган ижтимоий-иқтисодий муносабатларга тортилдилар ва аста-секин ижтимоий табақаланиб майда, ўртаҳол ва йирик ер эгалари бўлган Д. пайдо бўлди. Саноат ривожланиши б-н, биринчи навбатда, камбағал, майда Д. ҳисобидан ишчилар шаклланади ва шу ҳисобига Д. сони қисқарди. Бозор иқтисодиёти ривожланган мамлакатларда Д. сонини кес-кин қисқартирадиган фермер хўжаликларининг ўсиши б-н бир қаторда кооперация ҳам юзага келди. Ҳоз. ривожланаётган мамлакатларда аҳолининг асосий қисмини ташкил қиладиган Д.нинг хўжалик уклади ривожи ижтимоий-иқтисодий тараққиётнинг умумий қолоклиги таъсирида янада мураккаблашиб бормоқда. Собиқ СССРда, Шарқий Европа ва Осиёдаги бир қатор мамлакатларда куч ишлатиб, қатағон йўли б-н амалга оширилган деҳқон хўжаликларини жадал кооперациялаш (жамоа хўжаликларига айлантириш) қ.х. ишлаб чиқаришини жуда пасайтириб, Д.га хам, жамиятга ҳам зарар келтирди.
Ҳоз. вақтда Ўзбекистонда томорқа ери бўлган майда Д., ширкат аъзоси бўлган Д., деҳқон хўжалиги эгалари бўлган Д. ва давлатдан ерни узоқ муддатга (10— 50 йил) ижарага олган йирик фермер хўжалиги соҳиблари бўлган Д. фаолият кўрсатади (яна қ. Деҳқончилик).
Аҳмаджон Ўлмасов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.