Deizm

Deizm (lot. deus — xudo) — diniyfalsafiy ta'limot; D. xudoni mukammal tabiat «maşinasi»ni yaratib, unga qonunlar va harakat baxş etgan olamiy aql deb e'tirof qiladi, biroq tabiatning öz harakatlariga xudoning keyingi aralaşuvini inkor etadi va xudoni biliş uçun aqldan özga yölni rad qiladi. 17-a.da yaşagan ingliz faylasufi lord G. Çerberi D. asosçisidir («Haqiqat haqida risola...», 1624). Deistlar köpgina özgarmas aqidalar va urfodatlarga qarşi çiqib, aqlga muvofiq keladigan dinni tarğib etadilar. Ular vijdon va fikr erkinligini himoya qilib, «tabiiy din» va «aql dini»ni vujudga keltirişga intildilar. Moddiyunlar (Angliyada Toland, Kollinz, Pristli, Germaniyada Edelman, Rossiyada Lomonosov va Radişçev) ham, idealistlar (Leybnits, Yum, Kant) ham, eklektik dunyoqaraşdagi mutafakkirlar ham D. bayroği ostida öz fikrlarini bayon etişgan. 17— 18 - a. mutafakkirlari: Nyuton («1693 yil 11 fevralda Bentliga jöna-tilgan maktub»), Lokk («Diniy aqida erkinligi xaqida tört maktub», 1685— 1704, 1689—1706 y.larda naşr etilgan; «Inson aqli haqida tajriba», 1690), Volter («Kandid», 1759; «A, V va S orasidagi suhbat», 1768), Jefferson, Franklin («Birinçi ibtido», 1840), şuningdek, «erkin fikrli» Şeftsberi («Taşabbus haqida maktub», 1708), Tindal («Sirru asrorsiz masixiylik», 1730), Boling-brok, Russo va Lessinglar ham deist edilar. Biroq 18-a. oxiriga kelib D. Fransiyada Golbax, Didro, Rossiyada N. Kryukov, A. Baryatinskiylar tomonidan tanqidga uçradi. Hoz. vaqtda D. alohida oqim sifatida tan olinmaydi. Ammo köpçilik tabiatşunoslar olamning tartibli ravişda tuzilganida uning şaxsiy xususiyatga ega bölmagan xalloqi borligi isbotini D.da köradilar va şu sababli bu aqidaga qöşiladilar.

Muhammadjon Qodirov.