Deizm

Deizm (lotinça deus — «xudo») — olamni yaratuvçi Xudo borligini tan oladigan, lekin vahiy, möjizalar va diniy aqidalarni rad etib, Xudoni anglaşning yagona işonçli yöli aql va tabiatni kuzatiş deb hisoblaydigan diniy-falsafiy oqim. ÖzME'ga köra, deizm Xudoni mukammal tabiat «maşinasi»ni yaratib, unga qonunlar va harakat bağişlagan olamiy aql deb biladi, ammo uning keyinçalik tabiat jarayonlariga aralaşuvini inkor etadi.12

Rusça Vikipediyaga köra, deistlarning köpçiligi Xudo olamni yaratgandan söng voqealarga aralaşmaydi deb hisoblaydi, ayrimlari esa Xudo voqealarga ta'sir qiladi, lekin ularni töliq boşqarmaydi, degan fikrda. Deizmning qat'iy çegaralari va yagona qoidalari yöq; u aql, mantiq va tabiatni kuzatişga tayanadi hamda vijdon erkinligini yuqori qadrlaydi. Inglizça Vikipediya deizmning markazida «tabiiy ilohiyot» — Xudo borligi tabiatning özi orqali namoyon böladi, degan ğoya turganini ta'kidlaydi.

ÖzME'ga köra, deistlar köplab özgarmas aqidalar va marosimlarga qarşi çiqib, aqlga muvofiq keladigan «tabiiy din», «aql dini»ni tarğib etgan, vijdon va fikr erkinligini himoya qilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, «deizm» (lotinça deus) va «teizm» (yunonça theos) sözlari dastlab sinonim bölgan. 17-asrda ularning ma'nosi ajralgan: teistlar Xudo yaratilgan olamda faol ta'sir qiladi deb hisoblagan, deistlar esa Xudo olamga öz-özini boşqaruvçi kuçlar berib, keyin uni şu kuçlar ixtiyoriga topşirgan deb ta'lim bergan. «Deist» atamasi yangi ma'noda ilk bor Robert Börtonning 1621-yilgi «Melanxoliya anatomiyasi» kitobida uçraydi.

ÖzME va Rusça Vikipediyaga köra, deizmga ingliz faylasufi lord Edvard Gerbert Çerberi asos solgan; uning 1624-yilda çiqqan «Haqiqat haqida risola»si deizmning birinçi asari hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, 17—18-asrlarda, Ma'rifatparvarlik davrida, ayniqsa Angliya, Fransiya va Şimoliy Amerikada köplab faylasuf va ilohiyotçilar muqaddas matnlarni tanqid qilib, faqat aql bilan asoslab bölinadigan haqiqatlarga murojaat qila boşlagan.

ÖzME 17—18-asrlarda deizm ğoyalarini qöllab-quvvatlagan yoki ularga yaqin turgan mutafakkirlar qatorida Jon Lokk, Isaak Nyuton, Volter, Jan-Jak Russo, Gotxold Lessing, Entoni Kollinz, Jon Toland, Metyu Tindal va Bolingbrokni sanaydi. Rusça Vikipediyaga köra, Fransiyada deizm ayniqsa Volter asarlari orqali tarqalgan. ÖzME Rossiyadan Lomonosov va Radişçevni ham deizm ğoyalariga yaqin turgan mutafakkirlar qatorida tilga oladi.

Inglizça va Rusça Vikipediyaga köra, ingliz deizmi Tomas Jefferson qaraşlariga va AQŞ Konstitutsiyasiga kiritilgan birinçi tuzatmadagi diniy erkinlik tamoyillariga katta ta'sir körsatgan. Benjamin Franklin, Jeyms Medison, Jon Adams va boşqa «asosçi otalar» ham turli darajada deizm ta'sirida bölgan. Tomas Peynning 1793—1794-yillarda çiqqan «Aql asri» asari bugungaça öqiladigan deyarli yagona deistik risola hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, 18-asr oxirida deizm Fransiya va Rossiyada tanqidga uçragan va hozir alohida oqim sifatida qaralmaydi; biroq köp tabiatşunoslar olamning tartibli tuzilişida şaxssiz yaratuvçining belgisini körib, bu qaraşga qöşiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, deizm 19-asr boşlarida Britaniya va Şimoliy Amerikada qayta jonlangan, uning ayrim tamoyillari unitarizm kabi oqimlarda davom etgan va hozir ham tarafdorlariga ega.