Deizm

+ Deizm (lotinça deus — «xudo») — olamni yaratuvçi Xudo borligini tan oladigan, lekin vahiy, möjizalar va diniy aqidalarni rad etib, Xudoni anglaşning yagona işonçli yöli aql va tabiatni kuzatiş deb hisoblaydigan diniy-fal…

+ ## Asosiy ğoyalari

+ Rusça Vikipediyaga köra, deistlarning köpçiligi Xudo olamni yaratgandan söng voqealarga aralaşmaydi deb hisoblaydi, ayrimlari esa Xudo voqealarga ta'sir qiladi, lekin ularni töliq boşqarmaydi, degan fikrda. Deizmning qat…

+ ÖzME'ga köra, deistlar köplab özgarmas aqidalar va marosimlarga qarşi çiqib, aqlga muvofiq keladigan «tabiiy din», «aql dini»ni tarğib etgan, vijdon va fikr erkinligini himoya qilgan.

+ ## Atama tarixi

+ Rusça Vikipediyaga köra, «deizm» (lotinça deus) va «teizm» (yunonça theos) sözlari dastlab sinonim bölgan. 17-asrda ularning ma'nosi ajralgan: teistlar Xudo yaratilgan olamda faol ta'sir qiladi deb hisoblagan, deistlar e…

+ ## Rivojlanişi

+ ÖzME va Rusça Vikipediyaga köra, deizmga ingliz faylasufi lord Edvard Gerbert Çerberi asos solgan; uning 1624-yilda çiqqan «Haqiqat haqida risola»si deizmning birinçi asari hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, 17—18-…

+ ÖzME 17—18-asrlarda deizm ğoyalarini qöllab-quvvatlagan yoki ularga yaqin turgan mutafakkirlar qatorida Jon Lokk, Isaak Nyuton, Volter, Jan-Jak Russo, Gotxold Lessing, Entoni Kollinz, Jon Toland, Metyu Tindal va Bolingbr…

+ ## Amerikada

+ Inglizça va Rusça Vikipediyaga köra, ingliz deizmi Tomas Jefferson qaraşlariga va AQŞ Konstitutsiyasiga kiritilgan birinçi tuzatmadagi diniy erkinlik tamoyillariga katta ta'sir körsatgan. Benjamin Franklin, Jeyms Medison…

+ ## Keyingi taqdiri

+ ÖzME'ga köra, 18-asr oxirida deizm Fransiya va Rossiyada tanqidga uçragan va hozir alohida oqim sifatida qaralmaydi; biroq köp tabiatşunoslar olamning tartibli tuzilişida şaxssiz yaratuvçining belgisini körib, bu qaraşga…