Demografiya

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 177–179-b. — ziyouz.com

Demografiya (yun. demos — xalq va ... grafiya) — har yili turli sabablarga köra vafot etgan aholi örnini yangidan dunyoga kelgan avlod hisobiga töldirib borilişi qonuniyatlarini ijtimoiy-tarixiy şaroitlarga boglik holda örganadigan fan. D.ning paydo bölişi asosan 17-a.ning 2-yarmidan angliyalik olim J. Graunt (1620— 1674) tadqiqotlari b-n boğlikdir. D. terminini 1855 y.da fransuz olimi A. Giyar qöllagan. 1882 y. Xalqaro gigiyena va demografiya kongressining Jeneva sessiyasida rasmiy qabul qilingan. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida keng tarqaldi. Özbekistonda, asosan 1960 y.lardan qöllanila boşladi.

D.ning maqsadi muayyan hudud, mamlakat, dunyo aholisi va millatning takror barpo bölişi jarayoni va omillarini örganiş, muammolarni belgilab, yeçimlarni aniqlaş va istiqbolini körsatib berişdan iborat. D.ning vazifalari: demografik jarayonlar (tuğiliş, ölim, nikoh va ajraliş, oilaning demografik xususiyatlari, aholining yoş-jinsiy va oila-viy tarkibi, demografik mayl) va ularning omillarini örganiş; demografik başorat (ma'lum hudud aholisining soni, yoş-jinsiy tarkibi va demografik vaziyati istiqbolini ilmiy asoslangan holda oldindan aniqlaş)larni işlab çiqiş; demografik siyosat (aholi siyosatining uzviy qismi bölib, uning asosiy maqsadi aholining mikdoriy ösişini boşqarişdan iborat) çoratadbirlarini işlab çiqiş. Demografik siyosat ijtimoiy-iqtisodiy siyosatning ilmiy asosini taşkil etmoği lozim. Şundagina jamiyat har tomonlama muntazam rivojlanib boradi.

Demografik tadqiqot usuli — statistik, tarixiy taqqoslaş, xaritagrafik, sotsiologik, matematik va mantiqiy fikrlaş. D.ning taxliliy metodi statistikadan farq qiladi: unda mavhum fikrlaş usulidan keng foydalaniş asosida aholi tarkibida kelgusida röy beradigan miqdor va sifat özgarişlari ham örganiladi. Şu jihatdan demografik statistika D.ning bir qismidir.

Aholi muayyan ijtimoiy hayot tarziga böysunişi tufayli, demografik jarayonlar ham muayyan i.ç. usuli va i.ç. munosabatiga boğliq böladi. Aholi murakkab ijtimoiy va tabiiy rivojlaniş mahsuli bölib, turli omillar zaminida köpayadi. Bu jihatdan D. iqtisod, sotsiologiya, geogr., tibbiyot, tarix fanlari tahlil mavzuiga yaqin bölib, ularning yutuqlaridan foydalanadi, ayni vaqtda, ularga muhim ma'lumotlar beradi.

Demografik jarayonlarni örganişda juda köp ma'lumotlardan foydalaniladi. Köpçilik davlatlarda demografik ma'lumotlar statistika taşkilotlari tomonidan töplab boriladi. Ular aholi soni, tarkibi va demografik jarayonlarni aks ettirib öz içiga uşbu masalalarga oid raqamli jadval va diagrammali ma'lumotlar, ilmiy manbalar, sotsiologik-demografik tadqiqotlar natijalarini oladi. Dunyo miqyosida demografik ma'lumotlarni töplaş BMT boşçiligida tuzilgan dastur asosida ötkaziladi.

D. har bir ijtimoiy-iqtisodiy tuzum aholisining köpayişi va rivojlaniş qonuniyatlarini alohida-alohida örganadi, çunki har bir ijtimoiy-iqtisodiy formatsiyaga xos aholi ösiş qonuni demografik vaziyatga ham bevosita ta'sir körsatadi. 20-a.ning 2-yarmiga qadar Özbekistonda aholining ijtimoiy-iqtisodiy turmuş darajasi nisbatan pastligi tufayli aholi örtasida ölim yuqori bölgan. Garçi tuğiliş yuqori bölsa ham aholi juda sekin köpaygan. 20-a.ning 2-yarmidan Özbekistonda aholi örtasida ölim bir oz kamayib, aholining örtaça umr körişi uzaydi. Natijada aholining miqdor va sifat ösişi röy berdi. Şu davrda Özbekistonda D.ning rivojlanişiga e'tibor berildi. Demografik tadqiqotlar Mirzo Uluğbek nomidagi ÖzMU Aholişunoslik i.t. lab., demografiya, ijtimoiy geogr. va mintaqaviy iqtisod, sotsiologiya kafedralari, Respublika «Oila» ilmiy-amaliy markazi, Mehnat, aholi bandligi va ijtimoiy muhofazani örganiş Respublika ilmiy markazi, ÖzR Fanlar akademiyasining iqtisodiyot in-ti, Öz-bekiston Respublikasi «Ijtimoiy fikr» jamoatçilik markazida olib boriladi.

Özbekistonning demografik taraqqiyoti, uning xususiyatlari, omillari va muammolari I. Mullajonov, R. Ubaydullayeva, M. Qoraxonov, E. Ahmedov, O. Otamirzayev, L. P. Maksakova, A. Soliyev, H. Salimov, A. Qayumov, M. Böriyeva, O. A. Ergaşev, E. Safarov, O. Saidahmedov, G. Murtazina, 3. X. Rayimjonov, R.K. Ortiqboyev va b. olimlarning i. t.larida keng örganilgan. 1993 y.dan Özbekistonda BMTning Aholişunoslik jamğarmasi (UNFPA) öz faoliyatini boşlagan. Uning faoliyati mintaqa davlatlarini, Qozoğiston va Ozarbayjonni qamrab oladi. Jamğarma aholi salomatligi, ayniqsa, ayollar salomatligini yaxşilaş borasida tadbirlarni amalga oşiradi, mamlakatda milliy taşkilotlar, tibbiyot muassasalariga soğlom oilani şakllantiriş maqsadida keng qam-rovli sotsiologik-demografik tadqiqotlar ötkazadi.

Ad.: Böriyeva M. P., Özbekistonda oila demografiyasi, T., 1997; Böriyeva M. R., Demografiya asoslari, T., 2001; Borisov V. A., Demografiya, M., 1999.

Mamlakat Burseva.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ДЕМОГРАФИЯ (юн. demos — халқ ва ... графия) — ҳар йили турли сабабларга кўра вафот этган аҳоли ўрнини янгидан дунёга келган авлод ҳисобига тўлдириб борилиши қонуниятларини ижтимоий-тарихий шароитларга боглик ҳолда ўрганадиган фан. Д.нинг пайдо бўлиши асосан 17-а.нинг 2-ярмидан англиялик олим Ж. Граунт (1620— 1674) тадқиқотлари б-н боғликдир. Д. терминини 1855 й.да француз олими А. Гийар қўллаган. 1882 й. Халқаро гигиена ва демография конгрессининг Женева сессиясида расмий қабул қилинган. 19-а. охири — 20-а. бошларида кенг тарқалди. Ўзбекистонда, асосан 1960 й.лардан қўлланила бошлади.

Д.нинг мақсади муайян ҳудуд, мамлакат, дунё аҳолиси ва миллатнинг такрор барпо бўлиши жараёни ва омилларини ўрганиш, муаммоларни белгилаб, ечимларни аниқлаш ва истиқболини кўрсатиб беришдан иборат. Д.нинг вазифалари: демографик жараёнлар (туғилиш, ўлим, никоҳ ва ажралиш, оиланинг демографик хусусиятлари, аҳолининг ёш-жинсий ва оила-вий таркиби, демографик майл) ва уларнинг омилларини ўрганиш; демографик башорат (маълум ҳудуд аҳолисининг сони, ёш-жинсий таркиби ва демографик вазияти истиқболини илмий асосланган ҳолда олдиндан аниқлаш)ларни ишлаб чиқиш; демографик сиёсат (аҳоли сиёсатининг узвий қисми бўлиб, унинг асосий мақсади аҳолининг микдорий ўсишини бошқаришдан иборат) чоратадбирларини ишлаб чиқиш. Демографик сиёсат ижтимоий-иқтисодий сиёсатнинг илмий асосини ташкил этмоғи лозим. Шундагина жамият ҳар томонлама мунтазам ривожланиб боради.

Демографик тадқиқот усули — статистик, тарихий таққослаш, харитаграфик, социологик, математик ва мантиқий фикрлаш. Д.нинг тахлилий методи статистикадан фарқ қилади: унда мавҳум фикрлаш усулидан кенг фойдаланиш асосида аҳоли таркибида келгусида рўй берадиган миқдор ва сифат ўзгаришлари ҳам ўрганилади. Шу жиҳатдан демографик статистика Д.нинг бир қисмидир.

Аҳоли муайян ижтимоий ҳаёт тарзига бўйсуниши туфайли, демографик жараёнлар ҳам муайян и.ч. усули ва и.ч. муносабатига боғлиқ бўлади. Аҳоли мураккаб ижтимоий ва табиий ривожланиш маҳсули бўлиб, турли омиллар заминида кўпаяди. Бу жиҳатдан Д. иқтисод, социология, геогр., тиббиёт, тарих фанлари таҳлил мавзуига яқин бўлиб, уларнинг ютуқларидан фойдаланади, айни вақтда, уларга муҳим маълумотлар беради.

Демографик жараёнларни ўрганишда жуда кўп маълумотлардан фойдаланилади. Кўпчилик давлатларда демографик маълумотлар статистика ташкилотлари томонидан тўплаб борилади. Улар аҳоли сони, таркиби ва демографик жараёнларни акс эттириб ўз ичига ушбу масалаларга оид рақамли жадвал ва диаграммали маълумотлар, илмий манбалар, социологик-демографик тадқиқотлар натижаларини олади. Дунё миқёсида демографик маълумотларни тўплаш БМТ бошчилигида тузилган дастур асосида ўтказилади.

Д. ҳар бир ижтимоий-иқтисодий тузум аҳолисининг кўпайиши ва ривожланищ қонуниятларини алоҳида-алоҳида ўрганади, чунки ҳар бир ижтимоий-иқтисодий формацияга хос аҳоли ўсиш қонуни демографик вазиятга ҳам бевосита таъсир кўрсатади. 20-а.нинг 2-ярмига қадар Ўзбекистонда аҳолининг ижтимоий-иқтисодий турмуш даражаси нисбатан пастлиги туфайли аҳоли ўртасида ўлим юқори бўлган. Гарчи туғилиш юқори бўлса ҳам аҳоли жуда секин кўпайган. 20-а.нинг 2-ярмидан Ўзбекистонда аҳоли ўртасида ўлим бир оз камайиб, аҳолининг ўртача умр кўриши узайди. Натижада аҳолининг миқдор ва сифат ўсиши рўй берди. Шу даврда Ўзбекистонда Д.нинг ривожланишига эътибор берилди. Демографик тадқиқотлар Мирзо Улуғбек номидаги ЎзМУ Аҳолишунослик и.т. лаб., демография, ижтимоий геогр. ва минтақавий иқтисод, социология кафедралари, Республика «Оила» илмий-амалий маркази, Меҳнат, аҳоли бандлиги ва ижтимоий муҳофазани ўрганиш Республика илмий маркази, ЎзР Фанлар академиясининг иқтисодиёт ин-ти, Ўз-бекистон Республикаси «Ижтимоий фикр» жамоатчилик марказида олиб борилади.

Ўзбекистоннинг демографик тараққиёти, унинг хусусиятлари, омиллари ва муаммолари И. Муллажонов, Р. Убайдуллаева, М. Қорахонов, Э. Аҳмедов, О. Отамирзаев, Л. П. Максакова, А. Солиев, Ҳ. Салимов, А. Қаюмов, М. Бўриева, О. А. Эргашев, Э. Сафаров, О. Саидаҳмедов, Г. Муртазина, 3. X. Райимжонов, Р.К. Ортиқбоев ва б. олимларнинг и. т.ларида кенг ўрганилган. 1993 й.дан Ўзбекистонда БМТнинг Аҳолишунослик жамғармаси (UNFPA) ўз фаолиятини бошлаган. Унинг фаолияти минтақа давлатларини, Қозоғистон ва Озарбайжонни қамраб олади. Жамғарма аҳоли саломатлиги, айниқса, аёллар саломатлигини яхшилаш борасида тадбирларни амалга оширади, мамлакатда миллий ташкилотлар, тиббиёт муассасаларига соғлом оилани шакллантириш мақсадида кенг қам-ровли социологик-демографик тадқиқотлар ўтказади.

Ад.: Бўриева М. P., Ўзбекистонда оила демографияси, Т., 1997; Бўриева М. Р., Демография асослари, Т., 2001; Борисов В. А., Демография, М., 1999.

Мамлакат Бурцева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.