Demografiya

Demografiya (yunonça «demos» — xalq va «grafo» — yozaman) — aholining soni, tarkibi, hududiy taqsimoti va ularning tuğiliş, ölim hamda köçiş natijasida qanday özgarib borişini örganadigan fan. ÖzME uni avlodlar almaşinuvi, ya'ni vafot etganlar örnining yangi tuğilganlar hisobiga töldirilişi qonuniyatlarini ijtimoiy-tarixiy şaroit bilan boğliq holda tadqiq etuvçi fan deb ta'riflaydi. Rusça Vikipediyaga köra, demografiya iqtisod, sotsiologiya, matematika va statistika fanlari tutaşgan nuqtada joylaşadi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, aholi haqidagi qaraşlar qadimgi Yunoniston, Rim, Xitoy va Hindiston mutafakkirlarida uçraydi; Gerodot, Platon, Aristotel, Siseron asarlarida bu masalalar körib çiqilgan, örta asrlarda esa Ibn Xaldun aholi muammolariga e'tibor qaratgan. Rusça Vikipediyada Konfutsiy işlov beriladigan yer bilan aholi soni örtasidagi maqbul nisbatni izlagani ham qayd etiladi.

Zamonaviy demografiyaning boşlanişi ingliz olimi Jon Graunt nomi bilan boğlanadi. Uning 1662-yilda çiqqan, London ölim röyxatlariga asoslangan kuzatuvlari hayot jadvallarining ilk namunasini öz içiga olgan; inglizça Vikipediyaga köra, Graunt Londondagi bolalarning uçdan bir qismi 16 yoşga yetmay ölişini aniqlagan. Keyinroq Edmund Galley hayot jadvalini suğurta matematikasining asosiga aylantirgan. XVIII asr oxirida Tomas Maltus aholi ösişi oziq-ovqat işlab çiqarişidan özib ketişi mumkinligi haqidagi nazariyasini ilgari surgan.

«Demografiya» atamasini 1855-yilda Aşil Giyar kitobi nomida qöllagan; ÖzME va rusça Vikipediya uni fransuz, inglizça Vikipediya esa belgiyalik olim deb ataydi. Bu atama 1882-yilda Jenevada ötgan Xalqaro gigiyena va demografiya kongressi nomida rasman qabul qilingan va XIX asr oxiri — XX asr boşida keng tarqalgan. XX asr boşida Alfred Lotka barqaror aholi modelini işlab çiqib, formal demografiyaga asos solgan.

ÖzME'ga köra, fanning maqsadi muayyan hudud, mamlakat yoki butun dunyo aholisining takror barpo bölişi jarayonlarini, ularga ta'sir etuvçi omillarni örganiş, muammolarni aniqlaş va kelajakdagi holatni başorat qilişdan iborat. Asosiy vazifalari:

• tuğiliş, ölim, nikoh, ajraliş, aholining yoş-jinsiy va oilaviy tarkibi kabi demografik jarayonlarni tahlil qiliş;
• aholi soni va tarkibining istiqbolini ilmiy asosda başorat qiliş;
• aholi ösişini boşqarişga qaratilgan demografik siyosat çoralarini işlab çiqiş.

Demografiyada statistik, tarixiy-qiyosiy, xaritagrafik, sotsiologik va matematik usullar qöllanadi. ÖzME ta'kidlaşiça, demografik tahlil oddiy statistikadan farq qiladi: u faqat mavjud raqamlarni qayd etib qolmay, aholi tarkibidagi kelgusi özgarişlarni ham modellaştiradi, şu bois demografik statistika uning bir qismi hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, töğridan-töğri usullar aholini röyxatga oliş, fuqarolik holati dalolatnomalari va reyestrlar ma'lumotlariga tayanadi, bilvosita usullar esa ma'lumot yetişmaganda qöllanadi. Formal demografiya faqat aholi jarayonlarini ölçaş bilan çeklansa, ijtimoiy demografiya ularga iqtisodiy, madaniy va biologik omillarning ta'sirini ham örganadi.

Demografiya iqtisodiyot, sotsiologiya, Geografiya, Tibbiyot va tarix bilan yaqin aloqada: ulardan ma'lumot oladi va öz navbatida ularga ma'lumot beradi. Köp davlatlarda demografik ma'lumotlarni statistika idoralari töplaydi, xalqaro miqyosda esa bu iş BMT dasturlari asosida muvofiqlaştiriladi.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda demografiya fani asosan 1960-yillardan rivojlana boşlagan. XX asrning ikkinçi yarmigaça mamlakatda tuğiliş yuqori bölsa-da, ölim ham yuqoriligi sababli aholi sekin ösgan; keyinçalik ölim kamayib, umr davomiyligi oşgaç, aholi tez köpaya boşlagan. Demografik tadqiqotlar Özbekiston Milliy universitetining aholişunoslik laboratoriyasi va tegişli kafedralarida, «Oila» ilmiy-amaliy markazida, Fanlar akademiyasining Iqtisodiyot institutida va boşqa muassasalarda olib borilgan. Bu sohada I. Mullajonov, O. Otamirzayev, M. Böriyeva, A. Soliyev kabi olimlar ilmiy işlar qilgan. 1993-yildan Özbekistonda BMTning Aholişunoslik jamğarmasi (UNFPA) faoliyat yuritadi; u ayniqsa ayollar va oila salomatligini yaxşilaş, sotsiologik-demografik tadqiqotlarni qöllab-quvvatlaş bilan şuğullanadi.