Demokratiya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 180-b. — ziyouz.com
Demokratiya (yun. demos — xalq va ...kratiya) — fukarolar erkinligi va tengligi qonunlarda mustahkamlangan, xalq hokimiyatçiligining vosita va şakllari amalda örnatilgan va yuzaga çiqarilgan siyosiy tuzum. D. davlat b-n inson munosabatlarini belgilaydi. D.ning asosiy talablari: köpçilik hokimiyati, fuqarolar teng huquqligi, ular huquq va erkinliklari himoyalanganligi, konstitutsiya va qonunlarning ustuvorligi, hokimiyatning bölinişi, davlat boşliği va vakolatli organlarning saylab qöyilişi. D.ning bevosita D. (asosiy qarorlar yiğilişlarda bevosita barça fuqarolar to-monidan yoki referendumlar yöli b-n qabul qilinadi) va vakillik D.si (karorlar saylab qöyiladigan organlar tomonidan qabul qilinadi) şakllari bor. Kişilik jamiyati paydo bölgandanoq, D.ning kurtaklari bor edi va u hozir eng taraqqiy etgan mamlakatlarda ham özining sönggi çöqqisiga erişganiça yöq. Davlat b-n birga vujudga kelgan D. insoniyat tarixi davomida turli milliy-madaniy şartşaroitlarga moslaşa borgan. Har bir davlatda, millatda öziga xos qadriyatlar, mentalitet, an'analar mavjuddir. Ular jamiyatdagi demokratik jarayonlarga katta ta'sir körsatadi, binobarin demokratik muassasalarni şakllantirişda mazkur omillar, al-batta, hisobga olinadi. Demokratik davlatda (q. Davlat) inson manfaati, qadr-qimmati, hayoti qar narsadan yuqori turadi. Bunday davlat özini özi boşqariş, köppartiyalilik, ommaviy axborot vositalarining erkin bölişi, fikrlar xilma-xilligiga şaroit yaratadi. Biroq D. hamma narsada xohlagança erkinlik emas, qonunga asoslangan erkinlikdir. D.ning ajralmas qismi intizom, qonunlarni hurmat qiliş, boşqalarning haq-huquqini himoya qilişdir. D. tartibotlari huquqiy davlatda mukam mal rivojlanib boradi.
Özbekiston mustaqillikka erişgaç, demokratik huquqiy davlat va bozor iqtisodiyotini qaror toptiriş yölida katta qadam qöydi. Demokratik tartibotlarni qayotga olib kiruvçi, demokratik siyosiy tizim tarkibiy tuzilmalarini xamda fukarolik jamiyati böğinlarini vujudga keltiruvçi, inson huquqlari kafolatlari tizimini qaror toptiruvçi qonunlar qabul qilinib, amalda işlay boşladi.
Q.: Davlat
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕМОКРАТИЯ (юн. demos — халқ ва ...кратия) — фукаролар эркинлиги ва тенглиги қонунларда мустаҳкамланган, халқ ҳокимиятчилигининг восита ва шакллари амалда ўрнатилган ва юзага чиқарилган сиёсий тузум. Д. давлат б-н инсон муносабатларини белгилайди. Д.нинг асосий талаблари: кўпчилик ҳокимияти, фуқаролар тенг ҳуқуқлиги, улар ҳуқуқ ва эркинликлари ҳимояланганлиги, конституция ва қонунларнинг устуворлиги, ҳокимиятнинг бўлиниши, давлат бошлиғи ва ваколатли органларнинг сайлаб қўйилиши. Д.нинг бевосита Д. (асосий қарорлар йиғилишларда бевосита барча фуқаролар то-монидан ёки референдумлар йўли б-н қабул қилинади) ва вакиллик Д.си (карорлар сайлаб қўйиладиган органлар томонидан қабул қилинади) шакллари бор. Кишилик жамияти пайдо бўлганданоқ, Д.нинг куртаклари бор эди ва у ҳозир энг тараққий этган мамлакатларда ҳам ўзининг сўнгги чўққисига эришганича йўқ. Давлат б-н бирга вужудга келган Д. инсоният тарихи давомида турли миллий-маданий шартшароитларга мослаша борган. Ҳар бир давлатда, миллатда ўзига хос қадриятлар, менталитет, анъаналар мавжуддир. Улар жамиятдаги демократик жараёнларга катта таъсир кўрсатади, бинобарин демократик муассасаларни шакллантиришда мазкур омиллар, ал-батта, ҳисобга олинади. Демократик давлатда (қ. Давлат) инсон манфаати, қадр-қиммати, ҳаёти қар нарсадан юқори туради. Бундай давлат ўзини ўзи бошқариш, кўппартиялилик, оммавий ахборот воситаларининг эркин бўлиши, фикрлар хилма-хиллигига шароит яратади. Бироқ Д. ҳамма нарсада хоҳлаганча эркинлик эмас, қонунга асосланган эркинликдир. Д.нинг ажралмас қисми интизом, қонунларни ҳурмат қилиш, бошқаларнинг ҳақ-ҳуқуқини ҳимоя қилишдир. Д. тартиботлари ҳуқуқий давлатда мукам мал ривожланиб боради.
Ўзбекистон мустақилликка эришгач, демократик ҳуқуқий давлат ва бозор иқтисодиётини қарор топтириш йўлида катта қадам қўйди. Демократик тартиботларни қаётга олиб кирувчи, демократик сиёсий тизим таркибий тузилмаларини хамда фукаролик жамияти бўғинларини вужудга келтирувчи, инсон ҳуқуқлари кафолатлари тизимини қарор топтирувчи қонунлар қабул қилиниб, амалда ишлай бошлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.