Davlat
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 4–8-b. — ziyouz.com
Davlat — mamlakat miqyosida jamiyatni uyuştiriş masalalarini hal qiliş, uning taşqi munosabatlarini belgilaş vakolatlari bölgan hukmron tuzilma. D. jamiyatni öz qonun-qoidalariga köra idora qiladi, turli tip, şakllarda taşkil topadi. D. töğrisidagi nazariya huquqşunoslikning muhim sohasi hisoblanadi. D. va uning kelib çiqişi, rivojlaniş bosqiçlari, mohiyat va vazifalari haqida turliça fikrlar mavjud.
D. masalasi haqidagi qaraşlar, ta'limotlar. D. hokimiyati hamda huquqiy xayot hodisalari hamma zamonlarda alohida dolzarblik kasb etib kelgan. D. töğrisidagi ilk tuşunça va qaraşlar mil. av. taxm. 4—3-mingyilliklarda Misr, Mesopotamiya, Hindiston, Xitoyda paydo bölgan. Ular asosan diniy-mifologik xarakterda edi. Avesto ta'limotiga köra, hokimiyat, haqiqat, adolatlilik 3 axloqiy-huquqiy asosga: ezgu fikr, ezgu söz, ezgu amalga tayanadi. D.ning vazifasi yovuzlikka qar-şi yaxşilik, tinçlik va insonlarning baxtlisaodatli hayotini ta'minlaşdir. Islom dini ta'limoti böyiça, Allohnpng özi oliy qonun sohibi. Uning talablari, körsatmalari pay-ğambarlar orqali insonlarga yetkaziladi. D. boşliqlari — podşolar, xonlar xudoning yerdagi soyasi, vakili hisoblanadi.
Diniy-mifologik ta'limotlar b-n birga, keyinçalik D. töğrisidagi dunyoviy qaraşlar, ğoyalar rivojlandi. Bunda Platon, Aristotel, Forobiy, Beruniy, J.J.Russo, G.Grotsiy, Spinoza, Lokk, Monteskye, Kant, Jefferson va b. katta hissa qöşdilar. Bugungi dunyoviy D.larda ana şu mutafakkirlar ta'limotlari muayyan darajada öz aksini topgan. Aristotel qam, Forobiy ham insonlar hayotiy zarur masalalarni yeçişda va öz ezgu orzulariga erişişlarida tabiat insonga ato etgan huquqlar (dunyoga keliş, yaşaş, oila quriş va h.k.) asosida D.ga birlaşadilar, deb hisoblagan. D.ga jamiyatda tinçlikni, tartibni ta'minlovçi, jamiyatni idora qiluvçi hokimi-yat sifatida qaragan. «Davlat — huquqqa rioya etiş, u umum manfaati yölida tuzilgan erkin kişilarning mukam-mal ittifoqi» (Grotsiy), «D. huquqiy qonunlar himoyasida bölgan köpçilik odamlarning birlaşmasidir» (Kant). Ğarbiy yevropalik olim J. Boden «D. içki va taşqi siyosatda mustaqildir», deyiş b-n suverenitet, suveren hokimiyat haqidagi fikrni ilgari surgan. Fransuz mutafakkiri J.J. Russo esa suverenitet xalqniki degan edi. T. Gobbs bu xususda öziça tavsif berib, suverenitet sohibi bir şaxs, davlat boşliği yoki bir neça kişilar böli-şi mumkinligini e'tirof etgan. U D. zimmasiga «qöl ostidagilarga tinçtotuvlikni baxş etiş, ular xavfsizligini ta'minlaş yuklatiladi», deb yozgan. D. haqidagi nazariyalar qançalik xilma-xil bölmasin, D.ning hamma yerda taşkil topiş va rivojlana boriş jarayoni öz yöli b-n keçdi.
D.ning yuzaga kelişi va tarixiy taraqqiyoti. Dastlabki D.lar suğoriladigan dehqonçilik hududlari — Misr, Mesopotamiya, Elam (hoz. Eron hududida), Hindiston va Xitoyda bundan 3,5—5 ming yillar muqaddam vujudga keldi. Suğoriş şoxobçalarini bunyod etiş b-n mehnat unumdorligining keskin oşişi ularning yuzaga kelişiga sabab böldi. D.ning taşkil topiş jarayonida piramida şaklida bunyod etilgan jamiyat vujudga keldi: eng yuqorida yagona hukmdor (podşoh, fir'avn, xon va q.k.), quyiroqda — uning eng yaqin safdoşlari, maslahatçilari (vazirlar, amirlar) turardi. Ulardan keyin quyi martabali amal-dorlar, piramidaning asosini esa, qişloq jamoalari taşkil etardi. D. oliy hukmdor sanalib, jonli-jonsiz hamma narsalarga, barça fuqarolarning ham hayoti, ham mulkiga egalik qilardi. Jamiyatning barqaror tabiati D.ning tub özgarişlarsiz yaşaşini ta'minlab keldi. Çunonçi, qad. Misr D.i mil. av. 4—3-ming yilliklarda paydo bölib, 30 a.dan köproq yaşadi. Ğarb davlatlari Şarq D.laridan ança keyin paydo bölgan, biroq ular ança tez rivojlangan. Yevropa ijtimoiy jamiyatidagi özgarişlar D.larning yangi-yangi tiplarini vujudga keltirib çiqargan.
Özbek xalqi ajdodlarining ilk davlatçiligi tarixi ança qadim ildizlarga ega. Buni arxeologiya fani va yozma manbalar isbotlaydi. Jumladan, Avesto, axomaniplar davri mixsimon yozuvlari va qad. dunyo (Yunonrim) davriga taallukli manbalarda bu yurtdagi viloyatlarning nomlary, aholining tur-muşi, dini, madaniyati, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tuzumi töğrisidagi ma'lumotlar b-n tanişiş mum-kin. Özbek xalqi ajdodlarining ilk davlatçilik tizimiga ötiş jarayoni mil. av. 2-ming yillikning örtalarida boşlandi. Mil. av. 7—6-a. larda Örta Osiyo hududida eng yirik D.lar — «Katta Xorazm» va qad. Baqtriya podşoligi mavjud edi. Söğdiyona va Farğona vi-loyatlari qad. tarixning iqtisodiy va madaniy hayotida muhim ahamiyatga ega böldi. Asrlar davomida özbek xalqi ajdodlari çet el bosqinçilari (axomaniylar, yunon-makedonlar)ga qarşi kuraş olib bordilar. Turli sulolalar davrida siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar özgarib turdi. Keyingi asrlar davlatçilik tarixini örganişda va tadqiq etişda Beruniy, Narşa-xiy, Abdurazzoq Samarqandiy, Şarafiddin Ali Yazdiy, Bobur, Hofiz Taniş Buxoriy va b. mualliflar asarlari muhim ahamiyat kasb etadi. Örta asrlarda özbek xalqi davlatçiligi tarixida somoniylar, qoraxoniylar, saljuqiylar sulolalarining yirik D.lari vujudga keldi. 12-a.ning örtalarida xorazmşoxlar mamlakatni markazlaştirişga hara-kat qildilar, ammo bu jarayonga möyeul istilosi tösiq böldi. Özbek xalqi davlatçiligi tarixining yangi bosqiçi Amir Temur hukmronligi davri b-n uzviy boğliqdir. Bu davrda hamma soha — iqtisodiy hayot, me'morlik, hunarmandçilik, ilm-fan, san'at yuksak darajada rivoj topdi. Uşbu tarixiy an'ana Uluğbek davrida davom etdi. Keyingi asrlarda özaro nizolar va ku-raşlarga qaramay, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotda yangi jarayonlarni kuzatiş mumkin. 18-a. örtalariga kelib Örta Osiyo hududida uçta D. (Buxoro xonligi, Xiva xonligi va Köqon xonligi) paydo böldi. Afsuski, ular örtasida birlik bölmadi, siyosiy qara-maqarşiliklar, özaro kuraşlar avj oldi. Bunday vaziyatda Örta Osiyo xonliklari podşo Rossiyasi tomonidan istilo qilinib, Turkiston ölkasi mustamlakaga aylandi. Şu davrdan boşlab ölkada istiqdolga erişiş va milliy davlatçilikni tiklaş uçun xalq harakatlari boşlandi, ayniqsa, 20-a.ning 1-çoragida bu kuraş özining yuqori nuqtasiga çiqsi. Özbekiston D. mustaqilligi e'lon qilingunça, özbek xalqi öz hayotida mana şunday murak-kab tarixni boşidan keçirdi (q. Özbekiston Respublikasi).
Turli xalqlar öz davlatçiligining şakllaniş bosqiçini ijtimoiy, iqtisodiy va tarixiy-madaniy vazi-yatlarga boğliq holda turli tarixiy davrlarda bosib ötdilar. Yer yuzida öz davlatçiligini heç qaçon yarata olmagan elatlar va qabilalar saqlanib qolgan bölib, ularning ijtimoiy-iqti-sodiy hayoti bir neça ming yillar ilgarigidek, uruğ va qabilaning ma'naviy ölçamlari, uruğ boşliqlarining obrö-e'tibori b-n boşqarib turilmoqda. Sivilizatsiya insoniyat madaniyati rivojinigina anglatib qolmay, şuningdek, davlatçilik taraqqiyoti \amdir. Biroq yaqin-yaqingaça xukm surib kelgan marksça-leninça ta'limotga köra, D. sinfiy xarakterga ega, hukmron sinflarning qölidagi ekspluatatsiya quroli, jamiyat rivojlana borib, pirovardida D. öz qiyofasidan maxrum böladi va dastavval «yarim davlat»ga aylanib, keyinroq (zarurat bölmaganligi bois) umuman barham topadi. Leninning «Davlat va revolyutsiya» asarida bayon etilgan bu xildagi «nazariy qoida»larning tagi puç ekanli-gini jahon tarixidagi keyingi voqealar isbotlab berdi. Tarixiy taraqqiyot şuni körsatdiki, insoniyat heç qaçon hokimiyatsiz, D.siz yaşay olmagan, aksinça tom ma'nodagi D.ning rivojlanişi jamiyatning kjsalişiga olib kelgan. Zotan D. jamiyatda bar-ça sinflar, tabakalar va millatlarni murosaga keltirib turuvçi kuçdir. U barça boşqa nodavlat taşkilotlardan özining asosiy belgilari b-n va qonunlarining bajarilişi hamma uçun majburiyligi b-n farklanadi.
D.ning asosiy belgilari. D.ning belgilari töğrisidagi masalani huquqşunoslar turliça talqin qilib kelganlar. Bunda aholining hududiy bölinişi, odamlar ustidan rahbarlik qiluvçi hokimiyat, soliqlar ti-zimi alohida ajratib körsatilgan. Hoz. vaqtda D.ning umumiy e'tirof etilgan quyidagi asosiy belgilarini körsatiş mumkin: D. öz çegaralari doirasida fuqarolik belgisi böyiça birlaşgan butun jamiyat, aholining yagona vakili sifatida maydonga çiqadi; D. — suveren hokimiyatning yagona egasidir; D. — yuridik kuçga ega bölgan va huquq normalarini aks et-tirgan qonunlar va ularga asoslanib çiqarilgan hujjatlarni qabul kidali; D. — öz funksiyalarini bajariş uçun zarur D. organlari hamda tegişli moddiy vositalar tizimidan iborat mexanizm (mahkama)ga, huquqni muhofaza qiliş (jazolaş) organlari — sud, prokuratura, militsiya, politsiya kabilarga, öz mudofaasi, su-vereniteti, hududiy yaxlitligini va xavfsizligini ta'minlovçi qurolli kuçlar hamda xavfsizlik organlariga ega böladi (q. Davlat xavfsizlik organlari).
D. tiplari va şakllari. Davlatşunos olimlar D.ni örganişga tarixiy jihatdan yondaşib, qad., örta asr hamda xoz. D.larni ajratib körsatadilar. Tarixiy va madaniy rivojlaniş qöşib hisobga olinadigan bölsa, deqqonçilik b-n şuğullanuvçi va sanoat b-n şuğullanuvçi (yoki industrial taraqqiyotgaça, industrial va postindustrial) D.larga bölinişi mumkin. Sivilizatsiya xarakteriga köra, D.lar şarqiy, ğarbiy va aralaş (oraliq) D.larga, iqtisodiy taraqqiyot darajasi böyiça esa, yuksak rivojlangan, örtaça rivojlangan hamda «kambağal» D.larga ajratiladi. Hoz. zamonda fanda keng foydalanilayotgan D. tasnifi quyidagiça: totalitar, avtoritar, liberal va demokratik D.lar. Liberal D.da fuqarolarning huquq va erkinliklari jamiyat hayotining barça sohalarida rasman amal qiladi, D. işlarida fukarolarning rasman iştiroklariga yöl qöyiladi. Man etilmagan hamma narsaga ruxsat etiladi, biroq mavjud D. va ijtimoiy tuzumni özgartirişga yöl qöyilmaydi. Totalitar D.da hamma narsa bir ğoyaga — «D. — bu hamma narsa, inson esa — heç nima» degan ğoyaga böysundirilgan. Butun qokimiyat hukmron elita qölida bölib, boşqalar D.ni boşqarişdan çetlatilgan. Avtoritar D.da ham hokimiyat tor guruq kişilar qölida bölib, şaxsiy manfaatlar D. manfaatlari yölida qurbon qilinadi. Siyosiy jabhada ruxsat etilganidan taşqari hamma narsa man etilişi tamoyili amal qiladi. Demokratik D. fuqarolarning D. va jamoat işlarini boşqarişdagi xuquklarini amalda ta'minlaydi, şunday iştirokka amalda yordam beradi. Şaxsning huquq va erkinliklari doirasi juda keng bölib, ularni amalga oşiriş ta'minlangan böladi. Ijtimoiy hayotning barça sohalarida qonun b-n töğridan-töğri taqiqlanmagan hamma narsaga yöl qöyiladi (q. Demokratiya).
D. qurilişida D. şakli katta rol öynaydi. Yangi D.lar taşkil topayotganda uning şakli töğri tanlanişi, joriy etilişi muqimdir. D. şakli boşqaruv şakli, D. tuzilişi şakli va siyosiy idora usuli (tartib, rejim) tuşunçalarini öz içiga oladi. D. boşqaruv şakli — D. hokimiyati va boşqaruvni tuziş hamda taşkil etişning muayyan tartibidir. Boşqaruv şaklining eng qad. va xrz. kunga qadar rivojlanib kelayotgan şakli monarxiya va respublikanku. Monarxiya köproq Qad. Şarq, şu jumladan, Turon zaminida taşkil topgan D.lar şakli edi. Monarxiyaningözi ham mutlaq monarxiya vaçeklangan monarxiya körinişlariga ega. Mutlaq monarxiya D.larida D. boşliğining hukuqi çeklanmagan, hokimiyat muddatsiz, taxt meros sifatida avloddan avlodga ötadi, D. boşliğining ustidan nazorat yöq va u heç kimga hisobot bermaydi.
Özbekistonda D. va huquq nazariyasi hamda tarixining fan sifatida şakllanişi va rivojlanişi O. Eşonov, M.H.Hakimov, A.A.A'zamxö-jayev, Ş.Z.Örazayevniş olib borgan i.t.lari b-n boğliq. Jamiyat taraqqiyo-tidagi yangi realliklar D. töğrisidagi fanga tamomila yangiça yondaşuvlarni taqozo etdi. D.şunoslik, yangi taşkil topgan D.lardagi siyosiy tizimlar tarixi va ularning rivojlanişi, demokratik in-tlar tuzilişi, ularning huquqiy D. hayotidagi örni xolisona tadqiq qilina boşladi. Jumladan, Özbekiston Respublikasi D. mustaqilligining huquqiy asoslari va demokratik jamiyat barpo etiş muammolari (A.A.Azizxöjayev), Özbekistonda D. boşqaruvi va D. hokimiyatini taşkil etiş masalalari (A. Tölaganov), D. suvereniteti (M.Fayziyev), davlat hamda qonun çiqaruvçi organlarning tuzilişi, faoliyat körsatişi, vakolatlari muammosi, ularning ijtimoiy va D. xayotidagi roli (3. M. Islomov, S. D. Niyatullayev, U. Tojixonov, O.T. Husanov), huquqiy munosabatlar (X.T. Odilkrriyev), inson huquqlari, xalqaro huquq (A.Saidov), huquqiy parlamentarizmning rivojlanişi (E.H.Hali-lov), özbek davlatçiligi tarixi (A.Ziyo) böyiça tadqiqotlar olib borilmoqda.
Ad.: Karimov I. A., Tarixiy xotirasiz kelajak yöq, T., 1998; Karimov I. A., Kuçli davlatdan kuçli jamiyat sari, T., 1998; Forobiy, Fozil odamlar şahri, T., 1993; Temur tuzuklari, T., 1996; Nik-kolo Makiavelli, Gosudar, M., 1990; Gobbs, Soçineniye v 2-x tomax, M., 1992; A'zamxöjayev A. A., Özbekistan Respublikasi davlat mustaqilligining huquqiy asoslari, T., 1993; Boboyev H., Amir Temur va uning qaraşlari, T., 1992; Davlat va ququq nazariyasi (mas'ul muharrirlar: H.B. Boboyev, H.T.Odilqoriyev), T., 2000; I slomov 3., Davlat va huquq: umumnazariy masalalar, 2000; Saidov A., Tojixonov U., Davlat va Huquq nazariyasi [2 jildli], 1-jild, Davlat nazariyasi, T., 2001; Istoriya politiçeskix i pravovix uçeniy, M., 1996; Avesto va uning insoniyat taraqqiyotidagi örni, T., 2001; Sagdullayev A., Aminov B., Mavlonov Ö., Norqulov N., Özbekiston tarixi; davlat va jamiyat taraqqiyoti, 1-qism, T., 2000; Ziyo A., Özbek davlatçiligi tarixi (eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar), T., 2000; Özbekistan davlatçiligi tarixi oçerklari, T., 2001.
Halimboy Boboyev, Olim Husanboyev.
Q.: Davlat xavfsizlik organlari, Demokratiya, Özbekiston Respublikasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАВЛАТ — мамлакат миқёсида жамиятни уюштириш масалаларини ҳал қилиш, унинг ташқи муносабатларини белгилаш ваколатлари бўлган ҳукмрон тузилма. Д. жамиятни ўз қонун-қоидаларига кўра идора қилади, турли тип, шаклларда ташкил топади. Д. тўғрисидаги назария ҳуқуқшуносликнинг муҳим соҳаси ҳисобланади. Д. ва унинг келиб чиқиши, ривожланиш босқичлари, моҳият ва вазифалари ҳақида турлича фикрлар мавжуд.
Д. масаласи ҳақидаги қарашлар, таълимотлар. Д. ҳокимияти ҳамда ҳуқуқий хаёт ҳодисалари ҳамма замонларда алоҳида долзарблик касб этиб келган. Д. тўғрисидаги илк тушунча ва қарашлар мил. ав. тахм. 4—3-мингйилликларда Миср, Месопотамия, Ҳиндистон, Хитойда пайдо бўлган. Улар асосан диний-мифологик характерда эди. Авесто таълимотига кўра, ҳокимият, ҳақиқат, адолатлилик 3 ахлоқий-ҳуқуқий асосга: эзгу фикр, эзгу сўз, эзгу амалга таянади. Д.нинг вазифаси ёвузликка қар-ши яхшилик, тинчлик ва инсонларнинг бахтлисаодатли ҳаётини таъминлашдир. Ислом дини таълимоти бўйича, Аллоҳнпнг ўзи олий қонун соҳиби. Унинг талаблари, кўрсатмалари пай-ғамбарлар орқали инсонларга етказилади. Д. бошлиқлари — подшолар, хонлар худонинг ердаги сояси, вакили ҳисобланади.
Диний-мифологик таълимотлар б-н бирга, кейинчалик Д. тўғрисидаги дунёвий қарашлар, ғоялар ривожланди. Бунда Платон, Аристотель, Форобий, Беруний, Ж.Ж.Руссо, Г.Гроций, Спиноза, Локк, Монтескье, Кант, Жефферсон ва б. катта ҳисса қўшдилар. Бугунги дунёвий Д.ларда ана шу мутафаккирлар таълимотлари муайян даражада ўз аксини топган. Аристотель қам, Форобий ҳам инсонлар ҳаётий зарур масалаларни ечишда ва ўз эзгу орзуларига эришишларида табиат инсонга ато этган ҳуқуқлар (дунёга келиш, яшаш, оила қуриш ва ҳ.к.) асосида Д.га бирлашадилар, деб ҳисоблаган. Д.га жамиятда тинчликни, тартибни таъминловчи, жамиятни идора қилувчи ҳокими-ят сифатида қараган. «Давлат — ҳуқуққа риоя этиш, у умум манфаати йўлида тузилган эркин кишиларнинг мукам-мал иттифоқи» (Гроций), «Д. ҳуқуқий қонунлар ҳимоясида бўлган кўпчилик одамларнинг бирлашмасидир» (Кант). Ғарбий европалик олим Ж. Боден «Д. ички ва ташқи сиёсатда мустақилдир», дейиш б-н суверенитет, суверен ҳокимият ҳақидаги фикрни илгари сурган. Француз мутафаккири Ж.Ж. Руссо эса суверенитет халқники деган эди. Т. Гоббс бу хусусда ўзича тавсиф бериб, суверенитет соҳиби бир шахс, давлат бошлиғи ёки бир неча кишилар бўли-ши мумкинлигини эътироф этган. У Д. зиммасига «қўл остидагиларга тинчтотувликни бахш этиш, улар хавфсизлигини таъминлаш юклатилади», деб ёзган. Д. ҳақидаги назариялар қанчалик хилма-хил бўлмасин, Д.нинг ҳамма ерда ташкил топиш ва ривожлана бориш жараёни ўз йўли б-н кечди.
Д.нинг юзага келиши ва тарихий тараққиёти. Дастлабки Д.лар суғориладиган деҳқончилик ҳудудлари — Миср, Месопотамия, Элам (ҳоз. Эрон ҳудудида), Ҳиндистон ва Хитойда бундан 3,5—5 минг йиллар муқаддам вужудга келди. Суғориш шохобчаларини бунёд этиш б-н меҳнат унумдорлигининг кескин ошиши уларнинг юзага келишига сабаб бўлди. Д.нинг ташкил топиш жараёнида пирамида шаклида бунёд этилган жамият вужудга келди: энг юқорида ягона ҳукмдор (подшоҳ, фиръавн, хон ва қ.к.), қуйироқда — унинг энг яқин сафдошлари, маслаҳатчилари (вазирлар, амирлар) турарди. Улардан кейин қуйи мартабали амал-дорлар, пирамиданинг асосини эса, қишлоқ жамоалари ташкил этарди. Д. олий ҳукмдор саналиб, жонли-жонсиз ҳамма нарсаларга, барча фуқароларнинг ҳам ҳаёти, ҳам мулкига эгалик қиларди. Жамиятнинг барқарор табиати Д.нинг туб ўзгаришларсиз яшашини таъминлаб келди. Чунончи, қад. Миср Д.и мил. ав. 4—3-минг йилликларда пайдо бўлиб, 30 а.дан кўпроқ яшади. Ғарб давлатлари Шарқ Д.ларидан анча кейин пайдо бўлган, бироқ улар анча тез ривожланган. Европа ижтимоий жамиятидаги ўзгаришлар Д.ларнинг янги-янги типларини вужудга келтириб чиқарган.
Ўзбек халқи аждодларининг илк давлатчилиги тарихи анча қадим илдизларга эга. Буни археология фани ва ёзма манбалар исботлайди. Жумладан, Авесто, ахоманиплар даври михсимон ёзувлари ва қад. дунё (Юнонрим) даврига тааллукли манбаларда бу юртдаги вилоятларнинг номларй, аҳолининг тур-муши, дини, маданияти, ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий тузуми тўғрисидаги маълумотлар б-н танишиш мум-кин. Ўзбек халқи аждодларининг илк давлатчилик тизимига ўтиш жараёни мил. ав. 2-минг йилликнинг ўрталарида бошланди. Мил. ав. 7—6-а. ларда Ўрта Осиё ҳудудида энг йирик Д.лар — «Катта Хоразм» ва қад. Бақтрия подшолиги мавжуд эди. Сўғдиёна ва Фарғона ви-лоятлари қад. тарихнинг иқтисодий ва маданий ҳаётида муҳим аҳамиятга эга бўлди. Асрлар давомида ўзбек халқи аждодлари чет эл босқинчилари (ахоманийлар, юнон-македонлар)га қарши кураш олиб бордилар. Турли сулолалар даврида сиёсий ва ижтимоий-иқтисодий жараёнлар ўзгариб турди. Кейинги асрлар давлатчилик тарихини ўрганишда ва тадқиқ этишда Беруний, Нарша-хий, Абдураззоқ Самарқандий, Шарафиддин Али Яздий, Бобур, Ҳофиз Таниш Бухорий ва б. муаллифлар асарлари муҳим аҳамият касб этади. Ўрта асрларда ўзбек халқи давлатчилиги тарихида сомонийлар, қорахонийлар, салжуқийлар сулолаларининг йирик Д.лари вужудга келди. 12-а.нинг ўрталарида хоразмшохлар мамлакатни марказлаштиришга ҳара-кат қилдилар, аммо бу жараёнга мўеул истилоси тўсиқ бўлди. Ўзбек халқи давлатчилиги тарихининг янги босқичи Амир Темур ҳукмронлиги даври б-н узвий боғлиқдир. Бу даврда ҳамма соҳа — иқтисодий ҳаёт, меъморлик, ҳунармандчилик, илм-фан, санъат юксак даражада ривож топди. Ушбу тарихий анъана Улуғбек даврида давом этди. Кейинги асрларда ўзаро низолар ва ку-рашларга қарамай, ижтимоий-иқтисодий ва маданий ҳаётда янги жараёнларни кузатиш мумкин. 18-а. ўрталарига келиб Ўрта Осиё ҳудудида учта Д. (Бухоро хонлиги, Хива хонлиги ва Кўқон хонлиги) пайдо бўлди. Афсуски, улар ўртасида бирлик бўлмади, сиёсий қара-мақаршиликлар, ўзаро курашлар авж олди. Бундай вазиятда Ўрта Осиё хонликлари подшо Россияси томонидан истило қилиниб, Туркистон ўлкаси мустамлакага айланди. Шу даврдан бошлаб ўлкада истиқдолга эришиш ва миллий давлатчиликни тиклаш учун халқ ҳаракатлари бошланди, айниқса, 20-а.нинг 1-чорагида бу кураш ўзининг юқори нуқтасига чиқци. Ўзбекистон Д. мустақиллиги эълон қилингунча, ўзбек халқи ўз ҳаётида мана шундай мурак-каб тарихни бошидан кечирди (қ. Ўзбекистон Республикаси).
Турли халқлар ўз давлатчилигининг шаклланиш босқичини ижтимоий, иқтисодий ва тарихий-маданий вази-ятларга боғлиқ ҳолда турли тарихий даврларда босиб ўтдилар. Ер юзида ўз давлатчилигини ҳеч қачон ярата олмаган элатлар ва қабилалар сақланиб қолган бўлиб, уларнинг ижтимоий-иқти-содий ҳаёти бир неча минг йиллар илгаригидек, уруғ ва қабиланинг маънавий ўлчамлари, уруғ бошлиқларининг обрў-эътибори б-н бошқариб турилмоқда. Цивилизация инсоният маданияти ривожинигина англатиб қолмай, шунингдек, давлатчилик тараққиёти \амдир. Бироқ яқин-яқингача хукм суриб келган марксча-ленинча таълимотга кўра, Д. синфий характерга эга, ҳукмрон синфларнинг қўлидаги эксплуатация қуроли, жамият ривожлана бориб, пировардида Д. ўз қиёфасидан махрум бўлади ва даставвал «ярим давлат»га айланиб, кейинроқ (зарурат бўлмаганлиги боис) умуман барҳам топади. Лениннинг «Давлат ва революция» асарида баён этилган бу хилдаги «назарий қоида»ларнинг таги пуч эканли-гини жаҳон тарихидаги кейинги воқеалар исботлаб берди. Тарихий тараққиёт шуни кўрсатдики, инсоният ҳеч қачон ҳокимиятсиз, Д.сиз яшай олмаган, аксинча том маънодаги Д.нинг ривожланиши жамиятнинг кжсалишига олиб келган. Зотан Д. жамиятда бар-ча синфлар, табакалар ва миллатларни муросага келтириб турувчи кучдир. У барча бошқа нодавлат ташкилотлардан ўзининг асосий белгилари б-н ва қонунларининг бажарилиши ҳамма учун мажбурийлиги б-н фаркланади.
Д.нинг асосий белгилари. Д.нинг белгилари тўғрисидаги масалани ҳуқуқшунослар турлича талқин қилиб келганлар. Бунда аҳолининг ҳудудий бўлиниши, одамлар устидан раҳбарлик қилувчи ҳокимият, солиқлар ти-зими алоҳида ажратиб кўрсатилган. Ҳоз. вақтда Д.нинг умумий эътироф этилган қуйидаги асосий белгиларини кўрсатиш мумкин: Д. ўз чегаралари доирасида фуқаролик белгиси бўйича бирлашган бутун жамият, аҳолининг ягона вакили сифатида майдонга чиқади; Д. — суверен ҳокимиятнинг ягона эгасидир; Д. — юридик кучга эга бўлган ва ҳуқуқ нормаларини акс эт-тирган қонунлар ва уларга асосланиб чиқарилган ҳужжатларни қабул кидали; Д. — ўз функцияларини бажариш учун зарур Д. органлари ҳамда тегишли моддий воситалар тизимидан иборат механизм (маҳкама)га, ҳуқуқни муҳофаза қилиш (жазолаш) органлари — суд, прокуратура, милиция, полиция кабиларга, ўз мудофааси, су-веренитети, ҳудудий яхлитлигини ва хавфсизлигини таъминловчи қуролли кучлар ҳамда хавфсизлик органларига эга бўлади (қ. Давлат хавфсизлик органлари).
Д. типлари ва шакллари. Давлатшунос олимлар Д.ни ўрганишга тарихий жиҳатдан ёндашиб, қад., ўрта аср ҳамда хоз. Д.ларни ажратиб кўрсатадилар. Тарихий ва маданий ривожланиш қўшиб ҳисобга олинадиган бўлса, деққончилик б-н шуғулланувчи ва саноат б-н шуғулланувчи (ёки индустриал тараққиётгача, индустриал ва постиндустриал) Д.ларга бўлиниши мумкин. Цивилизация характерига кўра, Д.лар шарқий, ғарбий ва аралаш (оралиқ) Д.ларга, иқтисодий тараққиёт даражаси бўйича эса, юксак ривожланган, ўртача ривожланган ҳамда «камбағал» Д.ларга ажратилади. Ҳоз. замонда фанда кенг фойдаланилаётган Д. таснифи қуйидагича: тоталитар, авторитар, либерал ва демократик Д.лар. Либерал Д.да фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари жамият ҳаётининг барча соҳаларида расман амал қилади, Д. ишларида фукароларнинг расман иштирокларига йўл қўйилади. Ман этилмаган ҳамма нарсага рухсат этилади, бироқ мавжуд Д. ва ижтимоий тузумни ўзгартиришга йўл қўйилмайди. Тоталитар Д.да ҳамма нарса бир ғояга — «Д. — бу ҳамма нарса, инсон эса — ҳеч нима» деган ғояга бўйсундирилган. Бутун қокимият ҳукмрон элита қўлида бўлиб, бошқалар Д.ни бошқаришдан четлатилган. Авторитар Д.да ҳам ҳокимият тор гуруқ кишилар қўлида бўлиб, шахсий манфаатлар Д. манфаатлари йўлида қурбон қилинади. Сиёсий жабҳада рухсат этилганидан ташқари ҳамма нарса ман этилиши тамойили амал қилади. Демократик Д. фуқароларнинг Д. ва жамоат ишларини бошқаришдаги хуқукларини амалда таъминлайди, шундай иштирокка амалда ёрдам беради. Шахснинг ҳуқуқ ва эркинликлари доираси жуда кенг бўлиб, уларни амалга ошириш таъминланган бўлади. Ижтимоий ҳаётнинг барча соҳаларида қонун б-н тўғридан-тўғри тақиқланмаган ҳамма нарсага йўл қўйилади (қ. Демократия).
Д. қурилишида Д. шакли катта роль ўйнайди. Янги Д.лар ташкил топаётганда унинг шакли тўғри танланиши, жорий этилиши муқимдир. Д. шакли бошқарув шакли, Д. тузилиши шакли ва сиёсий идора усули (тартиб, режим) тушунчаларини ўз ичига олади. Д. бошқарув шакли — Д. ҳокимияти ва бошқарувни тузиш ҳамда ташкил этишнинг муайян тартибидир. Бошқарув шаклининг энг қад. ва хрз. кунга қадар ривожланиб келаётган шакли монархия ва республиканку. Монархия кўпроқ Қад. Шарқ, шу жумладан, Турон заминида ташкил топган Д.лар шакли эди. Монархиянингўзи ҳам мутлақ монархия вачекланган монархия кўринишларига эга. Мутлақ монархия Д.ларида Д. бошлиғининг ҳукуқи чекланмаган, ҳокимият муддатсиз, тахт мерос сифатида авлоддан авлодга ўтади, Д. бошлиғининг устидан назорат йўқ ва у ҳеч кимга ҳисобот бермайди.
Ўзбекистонда Д. ва ҳуқуқ назарияси ҳамда тарихининг фан сифатида шаклланиши ва ривожланиши О. Эшонов, М.Ҳ.Ҳакимов, А.А.Аъзамхў-жаев, Ш.З.Ўразаевниш олиб борган и.т.лари б-н боғлиқ. Жамият тараққиё-тидаги янги реалликлар Д. тўғрисидаги фанга тамомила янгича ёндашувларни тақозо этди. Д.шунослик, янги ташкил топган Д.лардаги сиёсий тизимлар тарихи ва уларнинг ривожланиши, демократик ин-тлар тузилиши, уларнинг ҳуқуқий Д. ҳаётидаги ўрни холисона тадқиқ қилина бошлади. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Д. мустақиллигининг ҳуқуқий асослари ва демократик жамият барпо этиш муаммолари (А.А.Азизхўжаев), Ўзбекистонда Д. бошқаруви ва Д. ҳокимиятини ташкил этиш масалалари (А. Тўлаганов), Д. суверенитети (М.Файзиев), давлат ҳамда қонун чиқарувчи органларнинг тузилиши, фаолият кўрсатиши, ваколатлари муаммоси, уларнинг ижтимоий ва Д. хаётидаги роли (3. М. Исломов, С. Д. Ниятуллаев, У. Тожихонов, О.Т. Ҳусанов), ҳуқуқий муносабатлар (Х.Т. Одилкрриев), инсон ҳуқуқлари, халқаро ҳуқуқ (А.Саидов), ҳуқуқий парламентаризмнинг ривожланиши (Э.Ҳ.Ҳали-лов), ўзбек давлатчилиги тарихи (А.Зиё) бўйича тадқиқотлар олиб борилмоқда.
Ад.: Каримов И. А., Тарихий хотирасиз келажак йўқ, Т., 1998; Каримов И. А., Кучли давлатдан кучли жамият сари, Т., 1998; Форобий, Фозил одамлар шаҳри, Т., 1993; Темур тузуклари, Т., 1996; Ник-коло Макиавелли, Государь, М., 1990; Гоббс, Сочинение в 2-х томах, М., 1992; Аъзамхўжаев А. А., Ўзбекистан Республикаси давлат мустақиллигининг ҳуқуқий асослари, Т., 1993; Бобоев Ҳ., Амир Темур ва унинг қарашлари, Т., 1992; Давлат ва қуқуқ назарияси (масъул муҳаррирлар: Ҳ.Б. Бобоев, Ҳ.Т.Одилқориев), Т., 2000; И сломов 3., Давлат ва ҳуқуқ: умумназарий масалалар, 2000; Саидов А., Тожихонов У., Давлат ва Ҳуқуқ назарияси [2 жилдли], 1-жилд, Давлат назарияси, Т., 2001; История политических и правовых учений, М., 1996; Авесто ва унинг инсоният тараққиётидаги ўрни, Т., 2001; Сагдуллаев А., Аминов Б., Мавлонов Ў., Норқулов Н., Ўзбекистон тарихи; давлат ва жамият тараққиёти, 1-қисм, Т., 2000; Зиё А., Ўзбек давлатчилиги тарихи (энг қадимги даврдан Россия босқинига қадар), Т., 2000; Ўзбекистан давлатчилиги тарихи очерклари, Т., 2001.
Ҳалимбой Бобоев, Олим Ҳусанбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.