Dengiz geologiyasi

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 186–187-b. — ziyouz.com

Dengiz geologiyasi - dengiz va okeanlar tubining geologik tuzilişi va rivojlaniş tarixini örganuvçi fanlar majmui. D. g. asosiy vazifasi okean va dengizlar tubi relyefining paydo bölişi, tarkibi va rivojlanişini örganadi, ularda foydali qazilmalarning hosil böliş şaroitlari va joylaşiş holatini aniqlaydi. Dengiz tubi relyefining hrsil böliş şaroiti, taraqqiyoti, tarkibi, çökindilar, magmatik va metamorfik toğ jinslarini dengiz tubida joylaşişi, okean osti Yer pusti tektonikasi, geodinamikasi, yer çuqurlik qismining tuzilişi, undagi vulkan jarayonlari, seysmikligi, yonuvçi (neft va gaz), rudali konlarning hosil bölişi va tarqalişini örga-nadi. D.g. okeanologiya va geol.ning sohalari, şuningdek, tabiiy geografiya, iqlimşunoslik, biol. va b. tabiiy fanlar b-n yaqindan boğliq holda taraniy qildi. D.g.ni örganiş şotland geologi J. Gettonning 1788 y.da «Yer nazariyasi» asarining naşr etilişidan boşlangan. Dengiz litologiyasi soxasida dastlabki i.t.lar inglizlarning «Çellenjer» kemasida (1872—76) olib borildi. 19-a. oxiri —20-a. boşlarida dengiz va okeanlar tubining relyefi, geokimyosi, yotqiziklari, okean çekkalari magmatizmi atrofliça örganildi.

20-a. örtalariga kelib D.g.ni örganişda maxsus kemalardan foydalaniş, dengiz geofizikasi metodlari taraqqiyoti, suv ostini rasmga oliş va ş.k. D.g.ning mustaqil fanga aylanişiga sabab böldi.

60-y.larda bajarilgan i.t. işlari natijasida okean osti Yer pöstining nisbatan yoş ekani va uning tubi siljib turişi aniklandi. 1968 y.da AQŞda «Glomar Çellenjer» kemasida çuqur suv osti burğilaşning boşlanişi D.g.da muhim bosqiç böldi, ke-yinçalik bunday burğilaşlar xalqaro qamkorlikda bajarildi. Okean tubi tektonikasi prinsiplari va Dunyo okeani tubining rayonlaştiriş sxemasi işlab çiqildi. Yer pöstining çuqur gorizontlarida, ehtimol mantiyada ham şiddatli tektonik deformatsiyalar bölib, bular böyiça massalar siljib tangaçasimon strukturalar hosil qilişi ma'lum böldi.

Okeanlar geomagnit maydonini örganiş asosida litosfera plitalarining yoşi aniqlandi, paleomagnit ma'lumotlaridan foydalanib okean qa'ri va böş jinslar bölimlarga ajratildi.

Dengiz va okeanlardagi foydali qazilmalar aksari neft, gaz, temir rudalari, oltingugurt, fosforit, glau-konitli qum, nodir metalli temir-marganets ğuddalari va turli soçmalar, şu jumladan oltin, tuz va b.dan taşkil topgan. Dengiz osti konlari hoz. rivojlangan dengiz atrofi davlatlari tomonidan intensiv ravişda özlaştirilmoqda. D.g. böyiça muhim ilmiy markazlar RF (Okeanologiya in-ti, Yer pusti in-ti), Ukraina (Geologiya fanlari in-ti), AQŞ (Vudsxol Okeanografiya in-ti va b.), Fransiya (Pyer va Mariya Kyuri nomli un-t)da bor. Şuningdek, D.g. böyiça i.t. işlari, Germaniya, Yaponiya, Avstraliya, Yangi Zelandiya va b. geol. muassasalarida olib borilmoqda.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ДЕНГИЗ ГЕОЛОГИЯСИ - денгиз ва океанлар тубининг геологик тузилиши ва ривожланиш тарихини ўрганувчи фанлар мажмуи. Д. г. асосий вазифаси океан ва денгизлар туби рельефининг пайдо бўлиши, таркиби ва ривожланишини ўрганади, уларда фойдали қазилмаларнинг ҳосил бўлиш шароитлари ва жойлашиш ҳолатини аниқлайди. Денгиз туби рельефининг ҳрсил бўлиш шароити, тараққиёти, таркиби, чўкиндилар, магматик ва метаморфик тоғ жинсларини денгиз тубида жойлашиши, океан ости Ер пусти тектоникаси, геодинамикаси, ер чуқурлик қисмининг тузилиши, ундаги вулкан жараёнлари, сейсмиклиги, ёнувчи (нефть ва газ), рудали конларнинг ҳосил бўлиши ва тарқалишини ўрга-нади. Д.г. океанология ва геол.нинг соҳалари, шунингдек, табиий география, иқлимшунослик, биол. ва б. табиий фанлар б-н яқиндан боғлиқ ҳолда тараний қилди. Д.г.ни ўрганиш шотланд геологи Ж. Геттоннинг 1788 й.да «Ер назарияси» асарининг нашр этилишидан бошланган. Денгиз литологияси сохасида дастлабки и.т.лар инглизларнинг «Челленжер» кемасида (1872—76) олиб борилди. 19-а. охири —20-а. бошларида денгиз ва океанлар тубининг рельефи, геокимёси, ётқизиклари, океан чеккалари магматизми атрофлича ўрганилди.

20-а. ўрталарига келиб Д.г.ни ўрганишда махсус кемалардан фойдаланиш, денгиз геофизикаси методлари тараққиёти, сув остини расмга олиш ва ш.к. Д.г.нинг мустақил фанга айланишига сабаб бўлди.

60-й.ларда бажарилган и.т. ишлари натижасида океан ости Ер пўстининг нисбатан ёш экани ва унинг туби силжиб туриши аникланди. 1968 й.да АҚШда «Гломар Челленжер» кемасида чуқур сув ости бурғилашнинг бошланиши Д.г.да муҳим босқич бўлди, ке-йинчалик бундай бурғилашлар халқаро қамкорликда бажарилди. Океан туби тектоникаси принциплари ва Дунё океани тубининг районлаштириш схемаси ишлаб чиқилди. Ер пўстининг чуқур горизонтларида, эҳтимол мантияда ҳам шиддатли тектоник деформациялар бўлиб, булар бўйича массалар силжиб тангачасимон структуралар ҳосил қилиши маълум бўлди.

Океанлар геомагнит майдонини ўрганиш асосида литосфера плиталарининг ёши аниқланди, палеомагнит маълумотларидан фойдаланиб океан қаъри ва бўш жинслар бўлимларга ажратилди.

Денгиз ва океанлардаги фойдали қазилмалар аксари нефть, газ, темир рудалари, олтингугурт, фосфорит, глау-конитли қум, нодир металли темир-марганец ғуддалари ва турли сочмалар, шу жумладан олтин, туз ва б.дан ташкил топган. Денгиз ости конлари ҳоз. ривожланган денгиз атрофи давлатлари томонидан интенсив равишда ўзлаштирилмоқда. Д.г. бўйича муҳим илмий марказлар РФ (Океанология ин-ти, Ер пусти ин-ти), Украина (Геология фанлари ин-ти), АҚШ (Вудсхол Океанография ин-ти ва б.), Франция (Пьер ва Мария Кюри номли ун-т)да бор. Шунингдек, Д.г. бўйича и.т. ишлари, Германия, Япония, Австралия, Янги Зеландия ва б. геол. муассасаларида олиб борилмоқда.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.