Dengiz geologiyasi
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Dengiz geologiyasi — dengiz va okeanlar tubini taşkil etuvçi Yer pöstining tuzilişi, tarkibi, geologik tarixi va rivojlanişini örganadigan fanlar majmui. Rusça Vikipediyaga köra, u geologik okeanografiya deb ham ataladi va Geologiyaning bir tarmoği hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, dengiz geologiyasi okean tubi va qirğoq zonasini geofizik, geokimyoviy, çökindişunoslik va paleontologik usullar bilan tadqiq etadi hamda geofizika va fizik okeanografiya bilan ziç boğliq.12
Vazifalari
13ÖzME'ga köra, dengiz geologiyasining asosiy vazifasi okean va dengizlar tubi relyefining paydo bölişi, tarkibi va rivojlanişini aniqlaş, foydali qazilmalar qanday şaroitda hosil bölişi va qayerda joylaşişini örganişdan iborat. U dengiz tubidagi çökindilar, magmatik va metamorfik toğ jinslarini, okean osti Yer pöstining tektonikasi va geodinamikasini, vulkanizm va seysmiklikni, neft-gaz hamda ruda konlarining hosil bölişi va tarqalişini tekşiradi. Rusça Vikipediyaga köra, oddiy geologiya kabi bu soha ham litologiya, stratigrafiya, paleontologiya, geofizika, paleookeanologiya, vulkanologiya va petrologiya kabi fanlarni öz içiga oladi. ÖzME uning okeanologiya, tabiiy geografiya, iqlimşunoslik va biologiya bilan yaqin aloqada rivojlanganini ta'kidlaydi.
Tarixi
13ÖzME'ga köra, dengiz tubi geologiyasiga qiziqiş şotland geologi Jeyms Xattonning 1788-yilda naşr etilgan «Yer nazariyasi» asaridan boşlangan. Dengiz çökindilarini örganiş böyiça ilk tadqiqotlar 1872–1876-yillarda inglizlarning «Çellenjer» kemasida ötkazilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Çarlz Uayvill Tomson boşçiligidagi bu ekspeditsiya okeanning eng çuqur joyi uning örtasida emasligini aniqlagan va okean örta tizmalari haqidagi dastlabki ma'lumotlarni töplagan.
20-asr boşlarida Skripps okeanografiya instituti va Vuds-Xol okeanografiya instituti kabi markazlar taşkil etilgan. ÖzME'ga köra, 20-asr örtalarida maxsus kemalar, dengiz geofizikasi usullari va suv ostini suratga oliş texnikasining rivojlanişi dengiz geologiyasini mustaqil fanga aylantirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1953-yilda kartograf Mari Tarp okean tubining birinçi uç ölçamli relyef xaritasini tuzib, Atlantika örtasidagi suv osti toğ tizmasini körsatgan. 1960-yilda amerikalik geofizik Garri Xess okean tubi örta tizmalardan ikki tomonga kengayib borayotganini taxmin qilgan; tizma ikki yonidagi bazaltlarda simmetrik magnit yöl-yöllarining topilişi bu ğoyani tasdiqlagan va litosfera plitalari tektonikasi nazariyasiga asos bölgan.
ÖzME'ga köra, 1960-yillardagi tadqiqotlar okean osti Yer pöstining nisbatan yoşligini va okean tubining siljib turişini körsatgan. 1968-yilda AQŞda «Glomar Çellenjer» kemasida çuqur suv osti burğilaşning boşlanişi muhim bosqiç bölgan, keyinçalik bunday işlar xalqaro hamkorlikda davom ettirilgan. Okeanlarning geomagnit maydoni asosida litosfera plitalarining yoşi aniqlangan.
Tadqiqot usullari
13Inglizça Vikipediyaga köra, okean tubini odam yoki apparat tuşirmasdan örganişning keng tarqalgan usullari bor. 1960-yillar oxirida yaratilgan yon körinişli sonar qattiq va yumşoq jinslarni akustik aks sado kuçiga qarab ajratadi. Köp nurli batimetriya esa tovuşning kemadan tubgaça borib qaytiş vaqtini ölçab, çuqurlikni aniqlaydi.
Foydali qazilmalar
13ÖzME'ga köra, dengiz va okean tubidagi foydali qazilmalar asosan neft, gaz, temir rudalari, oltingugurt, fosforit, glaukonitli qum, temir-marganets konkretsiyalari va turli soçma konlardan, jumladan oltindan iborat. Dengiz osti konlari rivojlangan qirğoqböyi davlatlari tomonidan jadal özlaştirilmoqda. Inglizça Vikipediyaga köra, hozirgi dengiz geologiyasi geologik xavflar, atrof-muhit, tabiiy resurslar, energetika va konçilik loyihalariga alohida e'tibor qaratadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Dengiz geologiyasi // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3982 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APADengiz geologiyasi. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3982
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3982
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Морская геологияru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Marine geologyen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 3-jild, 186–187-b.manbaa.uz · ÖzME, 3-jild, 186–187-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.