Denov tumani
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 199–200-b. — ziyouz.com
Denov tumani - Suurxondaryo viloyatidagn tuman. 1926 y. 2U sent.da taşkil etilgan. D.t. viloyatning Şörçi, Sariosiyo, Uzun, Oltinsoy tumanlari b-n çegaradoş. Mayd. 0,75 ming km2. Aholisi 253,7 ming kişi (2000). D.t.da 1 şahar (Denov), 1 şaharça (Döstlik), 18 qişloq fuqarolari yiğini (Anbarsoy, Binokor, Dahana, Denov, Kenagas, Navröz, Pistamozor, Sina, Tortuvli, Xayrobod, Xolçayon, Farğona, Yurçi, Yangiboğ, Yangizamon, Yangiobod, Kiziljar, Hazorboğ) bor. Markazi — Denov ş.
Tabiati.D. t.ning şimol, jan. va markaziy qismi tekislikdan iborat. Şarqda Bobotoğ, ğarbda Boysuntoğ tizmalari b-n öralgan. Yer yuzasi şarqqa tomon pasayib boradi. Qişi qisqa, iliq. Yanv.ning örtaça t-rasi 2,9°, iyulniki 28,4°. Tekisliklarda yiliga 130 mm dan 360 mm gaça, toğ oldi va toğlarda 445 mm dan 625 mm gaça yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri 226 kundan 266 kungaça. D. t.dan Surxondaryo, Töpolondaryo, Sangardak, Qizilsuv daryolari, Hazorboğ, Oy-barak kanallari, Daytölak, Denov ariklari oqib ötadi. Yer osti suvlariga boy bölganligi uçun artezian suvlaridan keng foydalaniladi. Tekisliklarda böz tuproq, daryo sohillarida ötloqi botqoq, toğ oldi va toğlarda oç qönğir tuproqlar tarqalgan. Toğlarda boşoqli ösimliklar, arça, yovvoyi mevali daraxt va butalar ösadi. Bobotoğda pistazorlar bor. Jayran, toğ eçkisi, qobon, silovsin, böri, çiyaböri, qönğir ayiq, jayra, quşlardan qirğovul, kaklik, törğay uçraydi. Daryolarda sözanbaliq, oq amur, zoğora baliq (sazan) köp.
Aholining aksari qismi (89,5%) özbeklar, şuningdek, tojik, rus, tatar va b. millat vakillari ham yaşaydi. 1 km2 ga örtaça 337 kişi töğri keladi.
Xöjaligi. Tuman sanoat korxonalari asosan q. x. mahsulotlarini qayta işlaşga ixtisoslaşgan. Paxta tozalaş, yoğ ekstraksiya, araq-vino va pivo, konserva, sut, ta'mirlaş-mexanika, gişt z-dlari, quriliş, neft maxsuloti korxonalari, paxta çuviş, kandolatçilik f-kalari, jami 38 sanoat korxonasi mavjud. Tadbirkorlarga karaşli 200 ga yaqin kiçik korxona faoliyat körsatadi. Q.x.ning asosiy tarmoqlari: paxtaçilik, boğdorçilik, tokçilik, limon yetiştiriş va b. Toğ etaklarida lalmikor dehq-onçilik (asosan bugdoy va arpa) b-n şugullaniladi. 12,7 ming ga yerga paxta, 10,1 ming ga yerga ğalla ekiladi. Suğoriladigan yerlar 24,7 ming ga. Yaylovlarda qoramol, qöy (jumladan, hisor qöylari) boqiladi. Tumanda 17 jamoa xöjaligi mavjud. R. R. Şreder nomidagi Boğdorçilik, tokçilik va vinoçilik korporatsiyasining seleksiya st-yasi joylaşgan. Denov dendrariysi deb atalgan bu ilmiy lab.da tabiatning 900 dan ziyod ösimligi, mevali ösimliklar (jumladan Yaponiyadan keltirilgan palma daraxti, magnoliya, xurmo, apelsin, yonğoq, boşoqli ösimliklar) yetiştiriladi. Tuman hududidan xalqaro t.y., Xöjand— Duşanba, Termiz—Duşanba avtomagistral yöli ötgan. 87 umumiy ta'lim maktabi, gimnaziya, 2 litsey, 3 örta maxsus öquv yurti, san'at, musiqa maktablari, 3 kasb-hunar maktabi, 58 ommaviy kutubxona (500 ming kitob), 46 klub, 2 madaniyat va istirohat boği, kasalxonalar, 13 qişloq vraçlik ambulatoriyasi, 6 qişloq»vraçlik punkti, 7 poliklinika, feldşer-akuşerlik punktlari, 4 dispanser bor. Bu muassasalarda 3800 dan ziyod tibbiyot xodimlari işlaydi. 1932 y.dan «Çağoniyon» tuman gaz. naşr etiladi (adadi 9000).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕНОВ ТУМАНИ - Суурхондарё вилоятидагн туман. 1926 й. 2У сент.да ташкил этилган. Д.т. вилоятнинг Шўрчи, Сариосиё, Узун, Олтинсой туманлари б-н чегарадош. Майд. 0,75 минг км2. Аҳолиси 253,7 минг киши (2000). Д.т.да 1 шаҳар (Денов), 1 шаҳарча (Дўстлик), 18 қишлоқ фуқаролари йиғини (Анбарсой, Бинокор, Даҳана, Денов, Кенагас, Наврўз, Пистамозор, Сина, Тортувли, Хайробод, Холчаён, Фарғона, Юрчи, Янгибоғ, Янгизамон, Янгиобод, Кизилжар, Ҳазорбоғ) бор. Маркази — Денов ш.
Табиати.Д. т.нинг шимол, жан. ва марказий қисми текисликдан иборат. Шарқда Боботоғ, ғарбда Бойсунтоғ тизмалари б-н ўралган. Ер юзаси шарққа томон пасайиб боради. Қиши қисқа, илиқ. Янв.нинг ўртача т-раси 2,9°, июлники 28,4°. Текисликларда йилига 130 мм дан 360 мм гача, тоғ олди ва тоғларда 445 мм дан 625 мм гача ёғин тушади. Вегетация даври 226 кундан 266 кунгача. Д. т.дан Сурхондарё, Тўполондарё, Сангардак, Қизилсув дарёлари, Ҳазорбоғ, Ой-барак каналлари, Дайтўлак, Денов ариклари оқиб ўтади. Ер ости сувларига бой бўлганлиги учун артезиан сувларидан кенг фойдаланилади. Текисликларда бўз тупроқ, дарё соҳилларида ўтлоқи ботқоқ, тоғ олди ва тоғларда оч қўнғир тупроқлар тарқалган. Тоғларда бошоқли ўсимликлар, арча, ёввойи мевали дарахт ва буталар ўсади. Боботоғда пистазорлар бор. Жайран, тоғ эчкиси, қобон, силовсин, бўри, чиябўри, қўнғир айиқ, жайра, қушлардан қирғовул, каклик, тўрғай учрайди. Дарёларда сўзанбалиқ, оқ амур, зоғора балиқ (сазан) кўп.
Аҳолининг аксари қисми (89,5%) ўзбеклар, шунингдек, тожик, рус, татар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. 1 км2 га ўртача 337 киши тўғри келади.
Хўжалиги. Туман саноат корхоналари асосан қ. х. маҳсулотларини қайта ишлашга ихтисослашган. Пахта тозалаш, ёғ экстракция, арақ-вино ва пиво, консерва, сут, таъмирлаш-механика, гишт з-длари, қурилиш, нефть махсулоти корхоналари, пахта чувиш, кандолатчилик ф-калари, жами 38 саноат корхонаси мавжуд. Тадбиркорларга карашли 200 га яқин кичик корхона фаолият кўрсатади. Қ.х.нинг асосий тармоқлари: пахтачилик, боғдорчилик, токчилик, лимон етиштириш ва б. Тоғ этакларида лалмикор деҳқ-ончилик (асосан бугдой ва арпа) б-н шугулланилади. 12,7 минг га ерга пахта, 10,1 минг га ерга ғалла экилади. Суғориладиган ерлар 24,7 минг га. Яйловларда қорамол, қўй (жумладан, ҳисор қўйлари) боқилади. Туманда 17 жамоа хўжалиги мавжуд. Р. Р. Шредер номидаги Боғдорчилик, токчилик ва виночилик корпорациясининг селекция ст-яси жойлашган. Денов дендрарийси деб аталган бу илмий лаб.да табиатнинг 900 дан зиёд ўсимлиги, мевали ўсимликлар (жумладан Япониядан келтирилган пальма дарахти, магнолия, хурмо, апельсин, ёнғоқ, бошоқли ўсимликлар) етиштирилади. Туман ҳудудидан халқаро т.й., Хўжанд— Душанба, Термиз—Душанба автомагистрал йўли ўтган. 87 умумий таълим мактаби, гимназия, 2 лицей, 3 ўрта махсус ўқув юрти, санъат, мусиқа мактаблари, 3 касб-ҳунар мактаби, 58 оммавий кутубхона (500 минг китоб), 46 клуб, 2 маданият ва истироҳат боғи, касалхоналар, 13 қишлоқ врачлик амбулаторияси, 6 қишлоқ»врачлик пункти, 7 поликлиника, фельдшер-акушерлик пунктлари, 4 диспансер бор. Бу муассасаларда 3800 дан зиёд тиббиёт ходимлари ишлайди. 1932 й.дан «Чағониён» туман газ. нашр этилади (адади 9000).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.