Detonatsiya

Detonatsiya (lot. detono — gumburlaş) — 1) issiqlik ajralib çi-qişi b-n yuz beradigan kimyoviy özgarişlarning modda yoki gazda tovuş tezligidan kattaroq (doimiy) tezlikda tarqalişi. Portlovçi gazlar aralaşmasi uçun D. tezligi 100—3500 m/s, qattiq jism va suyuqliklar uçun 8000—9000 m/s. D. vaqtida kimyoviy özgarişlar zarba tölqini hosil qilib yuz beradi, natijada modda qisiladi va qiziydi; katta tezliqsagi kimyoviy özgariş natijasida köp miqdorda issiqlik ajraladi, gaz hosil böladi, natijada bosim kötarilib portlaş röy beradi. Mas, D. vaqtida boşlanğiç ziçligi 1600 kg/m bölgan trotilning bosimi 200 ming atm.ga yetadi. Qisilgan mahsulotlar D. vaqtida portlaydi; 2) içki yonuv dvigateli silindrida yonilğining juda tez va notöğri (çala) yonişi tufayli yuz beradigan hodisa. Dvigatel bir meyorda işlaganda alanga 10—20 m/s tezlikda tarqaladi, D. paytida esa uning tezligi 1500—2500 m/s ga yetişi mumkin. D. tufayli dvigatel notekis işlaydi, silindrlarda taqillaş paydo böladi, yonilği çala yonadi, halqalar, porşen va klapanlar kuyişi mumkin, tovuş söndirgiç (gluşitel) dan qoramtir tutun çiqadi, dvigatelning quvvati pasayadi. Yonilğining sifatsizligi, karbyuratorning yaxşi sozlanmaganligy, yonilği nasosining bir meyorda işlamasligi D.ga sabab bölişi mumkin. D. oktan soniga, benzinning xiliga köp jihatdan boğliq. D. atrof muhitning ifloslanişiga ham olib keladi. D.ni bartaraf qiliş uçun yuqorida aytilgan kamçiliklarni tuzatiş lozim. Texnikada D.ga qarşi çoralar köriladi; yonilğilarga antidetonatorlar (mas, tetroetil qörğoşin) qöşiladi. Sun'iy olmos, bor nitridi va b. öta qattiq moddalar olişda, öta yuqori (bir neça ön va yuz GPa) bosim hosil qilişda, portlatiş işlarida D.dan foydalaniladi.