Detonatsiya
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Detonatsiya (lotinça detono — «gumburlaş») — moddada issiqlik ajratib boradigan kimyoviy özgarişning tovuş tezligidan katta, doimiy tezlikda tarqalişi. Rusça Vikipediyaga köra, bu yonişning alohida rejimi bölib, unda moddaga zarba tölqini tarqaladi; tölqin yoniş reaksiyalarini qözğatadi, reaksiyalardan ajralgan issiqlik esa öz navbatida tölqin harakatini quvvatlab turadi. Zarba tölqini va uning ortidagi kimyoviy reaksiyalar zonasi birgalikda detonatsiya tölqini deb ataladi. ÖzME bu atamaning ikkinçi ma'nosini ham ajratadi: içki yonuv dvigatelida yonilğining haddan taşqari tez, notöğri yonişi.12
Fizik mohiyati
13ÖzME'ga köra, detonatsiya paytida kimyoviy özgariş zarba tölqini hosil qilib keçadi: modda siqiladi va qiziydi, köp miqdorda issiqlik va gaz ajraladi, bosim keskin kötarilib, portlaş yuz beradi. Masalan, trotilda bosim 200 ming atmosferagaça yetadi. ÖzME portlovçi gaz aralaşmalarida detonatsiya tezligini sekundiga 3500 metrgaça, qattiq va suyuq moddalarda esa 8000—9000 metr deb körsatadi.
Inglizça Vikipediyaga köra, detonatsiya oddiy, tovuşdan sekin tarqaladigan yonişdan (deflagratsiyadan) keskin farq qiladi: deflagratsiyada alanga sekundiga taxminan bir metr, detonatsiyada esa bir kilometr va undan tez tarqaladi. Rusça Vikipediya ta'kidlaşiça, köp moddalar ham sekin yonişi, ham detonatsiyalanişi mumkin; ayrim şaroitda sekin yoniş öz-özidan detonatsiyaga ötadi. Detonatsiyaning tezligi faqat moddaning tarkibi va holatiga boğliq.
Kaşf etilişi va nazariyasi
13Inglizça Vikipediyaga köra, detonatsiya hodisasini 1881-yilda fransuz olimlari Marselen Bertlo, Pol Viyel, Ernest Mallar va Anri Le Şatelye kaşf etgan. Uning tarqalişini dastlab 1899-yilda Devid Çepmen va 1905—1917-yillarda Emil Juge matematik tarzda tasvirlagan. Ikkinçi jahon uruşi yillarida Yakov Zeldoviç, Jon fon Neyman va Verner Döring bir-biridan mustaqil ravişda mukammalroq nazariyani yaratgan.
Dvigateldagi detonatsiya
13ÖzME'ga köra, dvigatel me'yorida işlaganda alanga sekundiga 10—20 metr tezlikda tarqaladi, detonatsiyada esa bu tezlik sekundiga 1500—2500 metrga yetişi mumkin. Natijada dvigatel notekis işlaydi, silindrlarda taqillaş eşitiladi, yonilği çala yonadi, porşen, halqalar va klapanlar kuyişi, söndirgiçdan qoramtir tutun çiqişi, quvvat pasayişi va atrof muhit ifloslanişi kuzatiladi. Rusça Vikipediyaga köra, dvigateldagi taqillaş qat'iy ma'nodagi detonatsiya emas: u yonilği-havo aralaşmasining vaqtidan oldin özidan alangalanib, juda tez yonişidan kelib çiqadi; haqiqiy detonatsiya tölqinlari esa kamdan-kam, masalan, past oktanli yonilği işlatilganda paydo bölib, dvigatelni tez işdan çiqaradi.
ÖzME sabablar sifatida sifatsiz yonilği, yaxşi sozlanmagan karbyurator va yonilği nasosining notekis işlaşini körsatadi. Detonatsiyaga moyillik benzin turiga, ayniqsa uning oktan soniga boğliq: Rusça Vikipediyaga köra, oktan soni yuqori yonilği siqişning kattaroq darajasiga bardoş beradi. Detonatsiyaga qarşi yonilğiga antidetonatorlar qöşiladi.
Qöllanilişi
13ÖzME'ga köra, detonatsiyadan portlatiş işlarida, öta yuqori bosim hosil qilişda, sun'iy olmos va bor nitridi kabi öta qattiq moddalar olişda foydalaniladi. Inglizça Vikipediyaga köra, detonatsiya tölqini sirtlarni qoplaş, uskunalarni tozalaş va boşqa usulda payvandlanmaydigan metallarni portlatib ulaşda ham qöllanadi. Impulsli detonatsion dvigatellar ham sinovdan ötkazilmoqda: bunday dvigatelli samolyot ilk bor 2008-yilda uçgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Detonatsiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2956 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APADetonatsiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2956
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2956
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Детонацияru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Detonationen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 3-jild, 214–215-b.manbaa.uz · ÖzME, 3-jild, 214–215-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.